Beyin Gelişimi ve Etki Eden Faktörler
Beyin tek aşamada, olgun şekliyle meydana gelen bir organ değildir. Mimarisi zaman içinde aşağıdan yukarıya inşa edilir. Beyin gelişimi anne karnında henüz embriyo iken başlar ve yetişkinliğe kadar devam eder. Aslında hayatımızın her anında beynimiz maruz kaldığı uyarılara göre adaptasyon gösterir, yeni sinir bağlantıları kurarak kullanmadıklarını ayıklar ve unutur. Bu yeteneği plastisite olarak da bilinir. Bebeklik ve çocuklukta kurulan nöral bağlantılar, sonraki dönem için de temel oluşturur. Çocuğun anne babası ile etkileşimi bu temele etki eden başlıca faktördür.
Genetik ve Çevresel Faktörler
Sperm ve yumurtanın birleşmesi ile meydana gelen tek bir hücre bölünüp çoğalarak embriyoyu oluşturur. Genlerimiz tek başına beyin inşa etmeye yeterli bilgi taşımaz. 3 milyar baz çifti (harf) içeren DNA’nın tüm kodunu bilmek beynin yapısını öngörmeye yetmez. Beyin gelişimi genetik ve çevresel faktörlerin etkileşimine bağlıdır. Duyusal uyarılar ve tecrübenin yön verdiği öğrenme süreçleri bazı sinirsel bağlantıları güçlendirirken diğerlerini zayıflatır. Çevresel faktörler genlerin ifade edilme şeklini de etkileyebilir.
Embriyo hücrelerinin kıvrılarak içi boş bir tüp oluşturması (nöral tüp) sinir sisteminin başlangıcıdır. Yeni oluşan hücreler olgunlaşmamış nöronlara farklılaşır. Embriyo dört haftalık olduğunda bu hücreler hedeflerine doğru göç eder, dendrit ve aksonları büyür ve ilk sinapslarını yapmaya başlar.
Önce basit nöral bağlantılar kurulur, bunu daha karmaşık nöral devreler takip eder. Embriyo beyninde aşırı miktarda nöron ve sinaps meydana gelir. Hayatın ilk yıllarında her saniye bir milyondan fazla nöral bağlantı oluştuğu tahmin edilmektedir. Bu hızlı büyüme ve gelişme sonrasında bağlantılar budama denilen süreçle azalır ve beyin devreleri daha verimli hale gelir. Embriyo dönemindeki nöronların yarısının yararlı bağlantılar oluşturmadığı için öldüğü tahmin edilmektedir.
Miyelinizasyon
Uzun mesafeye sinyal taşıyan bazı nöronların aksonları yardımcı hücreler tarafından izole edilerek sinyallerin daha hızlı ve verimli taşınması sağlanır. Buna miyelinizasyon denir. Yeni doğmuş bir bebekte çok az miyelin vardır. Bebeklik döneminde miyelinizasyon hızlanır, yetişkinliğe ulaşıldığında tamamlanmış olur. Miyelinizasyon süreci bebekte zihin ve hareket becerilerinin gelişimi ile yakından ilişkilidir.
Beyin gelişmesi yetişkin yaşların başına kadar devam eder. Karakter, dürtü kontrolü, yargı gibi yüksek zihinsel fonksiyonlardan sorumlu olan prefrontal korteks en geç olgunlaşan kısımdır.
Beyin Gelişimine Yardımcı Çevrenin Özellikleri
Tecrübeler, anne baba ile çocuk ilişkisi, oyun, stres, hormonlar gibi faktörler erken dönem beyin gelişimine etki eder. Çocuğun beyin gelişimi açısından en büyük şansı onunla ilgilenen, sevgi gösteren sağlıklı anne babası olmasıdır. Dokunsal, işitsel, görsel uyarılarla beyin gelişimi arasında yakın ilişki vardır. Anne babanın tutumu bebeğin strese karşı hayat boyu göstereceği yanıtları şekillendirir. Farelerde yapılan deneylerde stresli çevrede büyüyen hayvanların beyinlerinin daha küçük olduğu, prefrontal kortekslerinin farklılaştığı, oyun davranışlarının anormalleştiği görülmüştür. Fare deneylerine göre zengin ve karmaşık bir çevrede büyümek beyin gelişimine olumlu etki eder.
Hormonlar da beyin fonksiyonlarına etki eder. Kadınlar ve erkeklerin duygu ve davranışlarındaki farklılıkların bir kısmı buna bağlıdır. Elbette hayat boyu yaşanan tecrübelerin farklı olması da önemlidir.
Beyin Gelişimi için En Önemli Zaman
Beyin hayat boyu plastisitesini korusa da, anne karnındaki dönem ve hayatın ilk yılları beyin gelişimi açısından en önemli zamandır. Üçüncü yaşa kadar beyin gelişimi hızlıdır. Erken dönemdeki tecrübeler hayat boyu verilecek tepkilere etki eder. Pek çok hastalık ve sağlık sorunu beyin gelişiminin nasıl olduğu ile alakalıdır. Bu nedenle erken yaştaki müdahaleler büyük fark yaratabilir.
Referans
- Kolb B. Brain and behavioural plasticity in the developing brain: Neuroscience and public policy. Paediatr Child Health. 2009;14(10):651–652.
- Nutton, Georgina & Silburn, Sven & Arney, Fiona & Moss, Bonnie. (2011). The first five years: Starting early. Early Childhood Series No. 2. 2011.
*****************************************************************
Yetersiz uyku kas gelişimini engellerken, yanlış beslenme egzersiz performansını düşürür. Sağlıklı kalmak için bu üçlüyü bir bütün olarak yönetmek gerekir.
- Uyku: Hücre yenilenmesi en yoğun uyku sırasında gerçekleşir.
Yeni Keşif: Beynimizdeki Lenfatik Sistem, GLİMFATİK SİSTEM
Beynin merkezinde ventrikül adı verilen, karanlıkla örtülü büyük sarnıçlara benzeyen su dolu dehlizler bulunur. Beyin omurilik sıvısı ventrikül duvarlarından sızar ve sonra hareket eder. Basınç altında kafatasının içinde başka bir yerden çıkar, boyundan aşağı akar ve omurgaya girer.
Vücudumuzda iki “çeşit dolaşım sistemi” var:
- Kan dolaşımı (temiz su şebekesi)
- Lenfatik sistem (kirli lavabo gideri)
Beyinde, ikincisinin olmadığı düşünülüyordu! Var. Glimfatik sistem. Bu atık atma mekanizması en iyi uyurken çalışıyor.
2012 yılında Maiken Nedergaard ve Rochester Üniversitesi’ndeki meslektaşları, kimyasal atıkları boşaltmak ve beyin omurilik sıvısının (BOS) hareketini kolaylaştırmak için kan damarlarının yanı sıra sıvı dolu ve su kanallarından (özellikle astrositlerde ifade edilen aquaporin-4, AQP4) oluşan bir ağdan oluşan, beynin vücuttaki lenfatiklere benzer (ancak lenf düğümleri olmayan) su tesisatı sistemi olan beyin glifatik yolunu keşfetti.
2024 yılının başlarında, 2 Nature yayını senkronize nöronların glenfatik atık temizliğini aktive edebileceğini gösterdi. Nöronal ateşlemenin engellenmesi atık temizliğini engeller (Aşağıdaki Şekil). Nöronları beyin temizliği için ana düzenleyiciler olarak konumlandıran çalışmalarda birlikte ateşlenen nöronların birlikte duş aldıkları görüldü. Bu nöronlarda gama stimülasyonunun arteriyel vazomosyonu (ritmik salınım/hareket) ve nöronal peptit moleküllerinin salınımını artırdığı gösterildi.
Aşağıdaki 2 şema glymphatics’in nasıl çalıştığına dair anlayışımızın güncellenmiş bir versiyonunu sunmaktadır. Aşağıda, solda, temel bileşenleri (nöronlar, AQP4, nöropeptid, Virchow-Robin boşluğu olarak da bilinen perivasküler boşluk), vazomosyona tabi olan arter (üstte) etrafında biriken atık madde ile atık maddenin damarlar boyunca beyin dışındaki lenfatiklere (→ meningeal lenfatik damarlar ve boyun lenf düğümleri) temizlenmesini görebilirsiniz. Sağda, atardamarlardan toplardamarlara ve beyin omurilik sıvısının dural sinüsüne doğru aynı akış düzenini görüyorsunuz. Beyin makrofajlarının (parankimal sınır makrofajları, PBM) önemi vurgulanmaktadır.
Yakın zamana kadar glifatikler üzerine yapılan tüm çalışmalar kemirgen deneysel modellerinde gerçekleştirilmiştir. 2024 yılının sonlarında, iki zaman noktasında MRI görüntüleriyle beyin ameliyatı geçiren 5 hasta arasında insanlarda glifatiklerin ilk gösterimi, beyindeki kan damarlarının yanında çalışan bu ağın varlığını doğruladı. (Kırmızı ve beyaz oklar, aşağıdaki eşleştirilmiş 2 görüntü setinde kontrastın yeni görünümünü göstermektedir).
Bu alanın öncüsü Maiken Nedergaard ve meslektaşları, bu hafta Cell‘de yeni bir rapor yayınladı (aşağıdaki ana Şekil şeması) . Bu çalışmada, optogenetik izleme için fiberoptik hatlara sahip cerrahi olarak monte edilmiş elektrotlarla yeni bir teknik olan “akış fiber fotometrisi” kullanıldı; bu, farelerin anestezisini gerektiren önceki çalışmaların sorununu geçersiz kılıyor ve doğal uykudan çok farklı. Non-REM (hızlı göz hareketi) uykusu sırasında kan beyin hacminde, beyin omurilik sıvısının akışını izleyerek, bir pompa görevi gören norepinepherin seviyelerinin aracılık ettiği salınımlar gözlemlendi. REM dışı uykuda glenfatik akışın en önemli itici güç olduğu belirlendi.
Ambien (zolpidem), etkisi açısından değerlendirilmiş ve norepinefrin etkisini baskıladığı ve glimfatik akışı azalttığı görülmüştür. Beta blokerlerin uyku bozukluğu yan etkilerinin, norepinefrin üzerindeki inhibitör etkilerinin temeli olabilir.
“[Uyku] Yatmadan önce bulaşık makinesini çalıştırmak ve temiz bir beyinle uyanmak gibi bir şey” – Maiken Nedergaard
Uyku, uykunun NREM evresinde (derin uyku, yavaş dalga, N3 evresi olarak bilinir) meydana gelen glenfatik akışın ve atık temizliğinin başlıca itici gücüdür. Gerçekten de, kanıtların bütünü uykunun başlıca işlevinin glenfatikler yoluyla beynin atıklardan arındırılması olduğunu desteklemektedir. β-amiloid gibi toksik proteinlerin temizlenmesi beyin sağlığı için kritik öneme sahiptir. 2018’de PET taraması, bir gece uykusuz kalmanın beynin Alzheimer hastalığıyla bağlantılı bölgelerinde β-amiloid birikiminde önemli bir artışa neden olduğunu göstermek için kullanıldı. Kronik bazda, birçok çalışma yetersiz uykunun ileriye dönük olarak Alzheimer hastalığı riski ve ilerlemesiyle bağlantılı olduğunu göstermiştir. Örneğin, 25 yıllık takibi olan yaklaşık 8.000 katılımcıda, 6 saat veya daha az uykusu olan 50 veya 60 yaş altı kişilerde geç başlangıçlı demans gelişme riski >%20 artmıştır. Toksik proteinlerin temizlenmesinin beynimizin bağışıklık sistemiyle etkileşime girmesi de dikkate değerdir, bu da atıkların zarara neden olduğu başka bir mekanizmayı çağrıştırmaktadır.
Yaşlandıkça, glifatiklerin ve vasküler dinamiklerin etkinliği azalır (ISF-interstisyel sıvı) ve uyku bozulur, daha fazla uyarılma, daha az senkronize nöral aktivite ve daha az NREM evre 3 derin yavaş dalga uykusu olur. Bu hafta Neuron dergisinde Washington Üniversitesi’nden Jiang-Xie ve meslektaşları tarafından yeni ve olağanüstü bir inceleme yayınlandı. Aşağıdaki şemadan da görebileceğiniz gibi, yaşlanan beyin, hücre dışı matris (ECM) birikimi ve parankimal sınır makrofajlarının (PBM’ler) ilerleyen işlev bozukluğu ile metabolik atık biriktirir. Tüm bunlar beyinde istenmeyen, moleküler atıkların birikmesine yol açar. β-amiloid ve tau birikimi uyku bozukluğuna ve düzensizliğine veya sirkadiyen ritme yol açar. Azalmış non-REM uykusu erken Alzheimer hastalığı riskiyle ilişkilendirilmiştir. Bu durum çift yönlü gibi görünmekte ve bir kısır döngü oluşturmaktadır, çünkü uykunun azalması daha fazla toksik proteine yol açmakta ve toksik proteinler de uykuyu engellemektedir.
Ancak şimdilik, sağlıklı uykuyu teşvik etmek için daha iyi davranışsal ve yaşam tarzı faktörlerine güvenmek zorundayız; yatma ve uyanma saatlerini düzenli tutmak, egzersiz yapmak, yatma saatine yakın geç yemek yemekten kaçınmak, özellikle yatmadan önceki 3 saat içinde alkolden kaçınmak, serin ve tamamen karanlık bir yatak odası, mavi ışıktan kaçınmak, varsa uyku apnesini teşhis ve tedavi etmek ve gevşeme eğitimi teknikleri veya dijital bilişsel davranışçı terapi gibi aşina olduğunuz liste.
Burada gözden geçirilen kapsamlı glenfatik çalışmalar ağırlıklı olarak kemirgen modellerinde birikmiştir çünkü bu tür deneylerin insanlarda elde edilmesi mümkün değildir. Bununla birlikte, beyin yaşlanmasının hızını yavaşlatan müdahaleleri belirlemek için bir araç olarak, daha önce gözden geçirildiği gibi, artık beyin organ saatlerine sahibiz. Yaşlandıkça beyin yıkamayı teşvik etmenin yeni yollarını bulmak, gelecekte nörodejeneratif hastalıkların ücretini azaltmaya yardımcı olmak için yüksek bir öncelik olarak düşünülmelidir.
Kaynak:
- Our Sleep, Brain Aging, and Waste Clearance
- A Paravascular Pathway Facilitates CSF Flow Through the Brain Parenchyma and the Clearance of Interstitial Solutes, Including Amyloid β
- Neuronal dynamics direct cerebrospinal fluid perfusion and brain clearance
- Synchronized neuronal activity drives waste fluid flow
- The perivascular space is a conduit for cerebrospinal fluid flow in humans: A proof-of-principle report
- Norepinephrine-mediated slow vasomotion drives glymphatic clearance during sleep
- How the brain washes itself
&
Psikolog Andrés Navarro Romance & Diyetisyen Fazile Yilmaz + Hemsiresi Selda O. ortak calisma projem
Beyin merkezi sinir sisteminin (CNS) bir parçasıdır ve beynin en hacimli alanını oluşturur.
Yunanca "glía" (tutkal/yapışkan) kelimesinden türetilen glio-, sinir sistemindeki destek hücreleri olan nöroglia (glial hücreler) ile ilgili durumları ifade eder. Bu hücreler nöronları besler, korur ve bir arada tutar.
Sinir sisteminin en iyi oyun kurucuları;
Astrositler, merkezi sinir sisteminde (beyin ve omurilikte) bulunan, yıldız şeklindeki en yaygın görülen destek (glial) hücresidir. Nöronların beslenmesi, kan-beyin bariyerinin olusturulmasi, iyon dengesinin saglanmasi ve sinir dokusunun onarimi (gliyozis) gibi hayat islevleri üstlenerek sinir sisteminin saglikli calismasini saglar.
Astrositler, sinir sisteminin farklı hücreleri arasında iletişim köprüleri kurmaktan sorumludur. Ayrıca zararlı maddelerin izole edilmesi ve ortadan kaldırılmasından sorumlu oldukları için beyin hasarına karşı hareket ederek bu iletişim yollarının yeniden kurulmasını sağlarlar.
Astrositler, diğerlerinin yanı sıra dolaşım sistemi ve kan-beyin bariyeri, nöronlar ve beyin nörotransmiterleri gibi farklı yerler ve anatomik-fonksiyonel unsurlar arasında bağlantılar kurmak için hazırlanır. Ek olarak, sinir sistemini iç dengede tuttukları için sinir otoyollarının bakımı söz konusu olduğunda harika bir iş çıkarırlar.
Astrositler beyin kılcal damarlarını tamamen çevreler ve kan ile nöronlar arasında fiziksel bir bariyer oluşturur.
Farklı çeşitlere yol açan farklı tipolojileri vardır:
Astrositler, bulunduklari yere göre iki ana türe ayrilir:Gri maddede bulunan ''Protoplazmik Astrositler'' ve beyaz maddede bulunan ''Fibröz Astrositler.
Astrositler hücre iskeletinde glial fibril asit proteini (GFAP) adı verilen bir protein içerir ve bu onları farklı kılan özelliktir, çünkü sadece bu tip hücrelerde bulunur.
Astrosit ve reaktif glioz
- Sindirim Konforu: A1 proteini sindirilirken açığa çıkan BCM-7 bileşeni bağırsaklarda iltihaplanmaya neden olabilirken, A2 sütü bu bileşeni üretmez ve sindirimi kolaylaştırarak bağırsak sağlığını korur.
- Cinsi: Yaygın kabul gören rivayetlere göre cennetten indirilen bu hayvan beyaz, boynuzlu ve iri bir koçtur.
- Kıvırcık: Türkiye'nin en popüler ırklarından biridir. Koçları genellikle kuvvetli ve helezoni (sarmal) boynuzlara sahiptir. Vücutları tamamen beyazdır ve et kalitesiyle bilinir.
- Karacabey Merinosu: Modern bir melez ırk olup koçlarının yaklaşık %10-15'i boynuzludur. Tamamen beyaz yapağıya sahiptirler.
- Dünyada Bilinen Beyaz Boynuzlu Irklar
- Dorset Horn: Hem dişisi hem erkeği boynuzlu olan, tamamen beyaz ve iri yapılı bir et ırkıdır.
- Wiltshire Horn: Antik bir İngiliz ırkıdır. Hem koçları hem de koyunları boynuzludur; beyaz tüylüdürler ve yapağılarını mevsimsel olarak dökerle
- BCM-7 Oluşumu: A1 beta-kazein sindirildiğinde, beta-kazomorfin-7 (BCM-7) adı verilen opioid bir peptit açığa çıkar.
- Kan-Beyin Bariyeri: BCM-7'nin kan-beyin bariyerini geçerek merkezi sinir sistemini etkileyebileceği ve nörolojik fonksiyonları bozabileceği öne sürülmektedir.
- Hastalık İlişkileri: Bazı araştırmalar ve uzman görüşleri, A1 süt tüketimi ile otizm, şizofreni, Alzheimer ve Parkinson gibi nörolojik bozukluklar arasında bir bağ olabileceğine dikkat çekmektedir.
- Enflamasyon: A1 kazein, bağırsak geçirgenliğini artırarak vücut genelinde ve dolaylı olarak sinir dokusunda enflamasyona (iltihaplanmaya) neden olabilir.
- Sindirim Sorunları: Bağırsak hareketlerini yavaşlatabilir. Birçok insanın "laktoz intoleransı" sandığı şişkinlik ve karın ağrısının sorumlusu aslında A1 sütündeki bu proteindir.
- Enflamasyon: Bağırsaklarda hafif düzeyde iltihaplanmaya yol açabilir.
- Bilişsel Etkiler: Bazı araştırmalar, bu maddenin hassas bireylerde (özellikle sızdıran bağırsak sendromu olanlarda) "beyin sisi" benzeri bir sersemlik yapabileceğini öne sürmektedir.
Prof, Dr, Keith Woodford, Devıl İn The Milk (sütteki şeytan) kitabında şöyle bahsetmiştir;
A1 sütü içildiğinde sindirim sonucunda vücutta morfin benzeri bir madde oluşur. Buda kan beyin bariyerini geçerek zamanla nörolojik bozukluklar, Alzheimer, Parkinson, otizm, şizofreni, damar sertliği, kalp hastalıkları, öğrenme hafıza bozuklukları, otoimmun bozukluklar yapabilmektedir. Ayrıca vücutta şişkinlik ve gaz oluşturur. A2 süt içildiğinde bu etkilerin oluşmadığını ve kolay sindirildiğini görmüşler. = Kaynak: Ala Süt Jersey Çifliği
Neye faydalı ya da değildir?
ILAC olarak ''Glioz''= Uygulama; Genellikle ac karnina,kapsül formunda ve doktorun belirledigi periyotlarla (örnegin 28 günlük döngülerle 5 gün) alinir.
- Almanya'daki tatlı su balık üretiminin %58'ini salmonidler (alabalık türleri), %26'sını ise sazan oluşturur.
- Türkiye'nin iç sularında (göl, baraj, akarsu) yaklaşık 402 farklı tatlı su balığı türü yaşamaktadır. Bu türlerin yaklaşık yarısı Türkiye'ye özgü (endemik) canlılardır.
Apoptozdan (programli hücre ölümü) farkli olarak nekroz, cevre dokulara zarar veren iltihapli bir sürectir.
Beyin – Gökyüzünden daha geniştir –
Çünkü – onları yan yana koyun –
Biri diğerini içerecek
Kolaylıkla – ve Sen – yanında –
Beyin denizden daha derindir —
Çünkü – onları tutun – Maviden Maviye –
Birini diğeri emecek –
Süngerlerin – Kovaların – yaptığı gibi – (…)
– Emily Dickinson, Beyin (1862) –
MÖ 350 tarihli Ruh Üzerine adlı eserinde, Zihin, düşünülebilir olan her şeydir, dedi.
“Beyin bir gizem olduğu sürece, evren bir sır olmaya devam edecek.”
– Santiago Ramón ve Cajal
&
Aquaporin-4 (AQP4), merkezi sinir sisteminde (beyin ve omurilik) en yoğun bulunan su kanalı proteinidir ve özellikle astrosit adı verilen destek hücrelerinin uç ayaklarında (endfeet) ifade edilir. Beyindeki astrositlerin kan-beyin bariyeri (BBB) ile temas ettiği bölgelerde yoğunlaşan bu ağ, beyin su dengesini, iyon homeostazini ve metabolik atik temizligini saglayan '' GLIMFATIK SITEMIN'' temel yapi tasidir.
- Glimfatik Sistem ve Atık Temizliği: AQP4, serebrospinal sıvının (beyin omurilik sıvısı - CSF) beyin parankimine girişini ve interstisyel sıvının (hücreler arası sıvı) atıklarla birlikte uzaklaştırılmasını kolaylaştırır. Bu, beynin "çamaşır makinesi" olarak adlandırılan, özellikle uykuda aktif olan temizlik mekanizmasıdır.
- Kan-Beyin Bariyeri (BBB) Bütünlüğü: Astrosit uç ayaklarındaki AQP4, kan ile beyin dokusu arasındaki su akışını düzenleyerek BBB'nin seçici geçirgenliğine katkıda bulunur.
- Potasyum Tamponlaması: Nöronal aktivite sırasında oluşan fazla potasyumun astrositler tarafından tutulması (potasyum tamponlaması) için gerekli olan su hareketini düzenler.
- Hücre Hacmi ve Metabolizma: Astrositlerin su içeriğini düzenleyerek ozmotik dengeyi sağlar.
- Sinaptik Plastisite: AQP4, astrosit süreçlerinin hareketliliğini düzenleyerek sinaptik aktiviteyi (sinir hücreleri arası iletişim) etkiler.
- Nöromiyelitis Optika (NMO): AQP4'e karşı üretilen antikorlar, astrositlere ve su kanallarına saldırarak ciddi inflamatuar hastalıklara (NMO Spectrum Disorder) yol açar.
- Beyin Ödemi ve Nörodejenerasyon: AQP4 disfonksiyonu, Alzheimer ve Parkinson gibi hastalıklarla ilişkili olan atık birikimi (amiloid-β) ve beyin ödemi ile sonuçlanabilir.
= AQP4'e karşı üretilen antikorlar nelerdir?
- Anti-AQP4 IgG (NMO-IgG): Bu antikorlar, Nöromiyelitis Optika Spektrum Bozuklukları (NMOSD) için oldukça spesifik (belirleyici) serolojik markerlardır.
Bu antikorların varlığı, optik nevrit (göz siniri iltihabı) ve uzunlamasına uzanan transvers miyelit (omurilik iltihabı) ataklarına neden olan ciddi, tekrarlayıcı bir nöroinflamatuar süreci işaret eder.
&
= GLIMFATIK SITEMIN nedir?
Glimfatik sistem, beynin kendini temizleyen,özellikle derin uyku sirasinda aktiflesen metabolik atik arindirma mekanizmasidir. Astrosit hücrelerdeki kanallar (AQP4) araciligiyle beyin omurilik sivisi (BOS) ile hücreler arasi toksikleri (Beta-amiloid,tau proteinleri) toplayip kan dolasimina tasiyarak beyni Alzheimer ve Parkinson gibi hastaliklardan ''BBEYIN SIFONU'' olarak islev görür.
- Çalışma Prensibi: BOS, beyin dokusuna girerek hücreler arası sıvıyla karışır ve protein atıklarını toplayarak uzaklaştırır.
- En Aktif Süre: Derin uyku (NREM) sırasında glimfatik sistem en yüksek seviyede çalışır.
- Uyku Pozisyonu Etkisi: Yan yatmak, sırt üstü veya yüzüstü yatmaya göre glimfatik akışı daha etkili hale getirebilir.
- Önemi: Bu sistemin etkin çalışması, nörodejeneratif hastalıkların önlenmesinde ve bilişsel sağlığın korunmasında kritiktir.
Glimfatik sistem, yaşlanmayla birlikte yavaşlar ve uyku kalitesinin düşmesi bu "sifon" sisteminin verimini azaltarak beyin sağlığını riske atabilir.
&
- Hücreler Arası Alanın Genişlemesi: Uyku sırasında, özellikle derin NREM uykusunda, beyin hücreleri (nöronlar) küçülür. Bu durum, hücreler arasındaki boşluğun yaklaşık %60 oranında artmasını sağlar, bu da serebrospinal sıvının (BOS) beyin dokusuna daha rahat girmesine ve atıkları taşımasına olanak tanır.Glimfatik sistemin (beynin atık temizleme sistemi) temel olarak uyku sırasında aktif olmasının nedeni, beyin uyanikken enerji tüketimi ve bilgi isleme odakli olmasi, uyku sirasinda ise onarim moduna gecmesidir. Bu sistemin "gece mesaisi" yapmasının arkasındaki temel fizyolojik nedenler şunlardır:
- Enerji ve Kaynak Yönetimi: Beyin, uyanıkken sürekli aktif olduğundan, büyük miktarda enerji ve sıvı akışını temizlik için ayıramaz. Uyku, beynin yüksek aktiviteden kurtulup "sifon" sistemini çalıştırmak için gerekli olan enerji ve alanı bulduğu zamandır.
- Düşük Norepinefrin Seviyesi: Uyku sırasında, uyanıklığı sağlayan noradrenalin (norepinefrin) hormonu seviyesi düşer. Bu düşüş, glimfatik damarların rahatlamasını ve atıkların daha kolay arındırılmasını sağlar.
- Beta-Amiloid Temizliği: Alzheimer hastalığı gibi nörodejeneratif hastalıklarla ilişkili olan beta-amiloid ve tau proteinleri gibi toksik atıklar, uyku sırasında glimfatik sistem tarafından daha etkin bir şekilde beyinden uzaklaştırılır.
- Biyolojik Saat (Sirkadiyen Ritim): Glimfatik sistem, vücudun biyolojik saatiyle uyumlu çalışır ve en yoğun temizlik işlemini, derin uyku evrelerinde (özellikle faz 3-4) gerçekleştiri
Gün içinde hareketli kalmak, bol su içmek, sağlıklı beslenmek ve stresi yönetmek, gece beyninizin "sifonunu" daha rahat çekmesini sağlar.
- Düzenli Uyku Saatleri: Her gün aynı saatte uyuyup uyanmak, biyolojik saati düzenleyerek gece temizlik sürecini (glimfatik aktiviteyi) optimize eder.
- Mavi Işık Kısıtlaması: Gündüz yoğun ekran kullanımından kaçınmak veya akşam saatlerine doğru ekranları kapatmak, derin uyku (slow-wave sleep) kalitesini artırır.
xxxxx
