Cudi Dagi= yani Sandık Dağı (Hristiyanlar; Arafat Dagi)

 

Nuh'a Hacılar

Cudi Dagh, yani Sandık Dağı'na Hac Tarihi

31. Aralık 2021

Bu makaleyi Sempozyum Süreci'nin bir bölümü olarak My Academia Account'tan indirebilirsiniz.

Sirnak'taki ilk »Nuh ve Cudi Dağı Sempozyumu«, muhtemelen Tufan ve Nuh'un Gemisi'nin araştırma tarihinde çığır açan bir olaydı. Spot ışıkları Agri Dagh'tan (Hristiyan topluluklarında genellikle »Ararat« olarak adlandırılır) Cudi Dagh'a yöneldi; muhtemelen Nuh'un devasa gemisinin gerçek iniş yeri. Eylül 2013'te tanıştığımız ve Nuh, Tufan ve Gemi hakkında akademik düzeyde bilgimizi paylaştığımız Seri-Nuh-Otel'den pencerelerden dışarı bakarken dağ sırtını sadece görebiliyorduk.

Hayatımın en etkileyici yolculuklarından biriydi. Kitabım »Das Rätsel der Arche Noah« (»Nuh'un Gemisi'nin Gizemi») birkaç ay sonra, 2014'te yayımlandı. Son birkaç yılda, Cudi Dagh'ı giderek daha fazla önemli yayında buluyoruz; örneğin: British Museum'dan ünlü Assyrolog Irving Finkel'in »Nuh Önündeki Gemisi» veya Kentucky'de gerçek boyutunda bir gemi inşa eden Amerikan Yaratılışçılarının »Kanıtlar Selini«. Bu yüzden Cudi Dagh'ın artık unutulmuş kutsal bir yer olmadığı açıktır.

2013: Krallar ve Hacılar

2013 Sempozyumu'ndaki en önemli derslerden biri, Profesör Dr. İbrahim Baz'ın »Cudi Dagi'nda Kadim Bir Mesken: Sah Köyü« (»Sah köyü: Cudi Dağı'nda bir yerleşim yeri») idi.

Prof. Baz, yaklaşık 2700 yıl önce Cudi dağlarının eteklerinde oyulmuş bazı Asur Kralları kaya oymalarının yeni kanıtlarını ve fotoğraflarını sundu. Bu konferans – ve diğerleri – kitabımın yayımlanmasıyla sonuçlanan araştırmam için çok değerliydi.

Konuyla ilgili tartışma, Kasım 2014'te dünyanın en çok satan »İncil Arkeoloji İncelemesi« dergisine ulaştı. Prof. İbrahim Baz tarafından Cudi Dagh'ta çekilen bir fotoğraf o sayıda basılmıştır.

Bu oymalar, bizi hacıların ayak izlerini takip ederek Nuh ve Gemiye giden çok geriye giden bir yolculuğa götürür. Evet, en çok da görünüşe göre bunlar, günümüzde Gemisi'nin iniş yeri olarak bilinen Cudi Dagh dağına yapılan hacın en eski arkeolojik kanıtlarıdır.

Beni yüzyıllar ve binyıllar boyunca hacılarla birlikte bir yolculuğa çıkar!

Kutsal Yerdeki Günümüz Çağı

Sempozyuma katıldığımda, ben ve arkadaşlarım Bill Crouse, Mark Wilson, Gordon Franz ve John Baumgardner 29 Eylül 2013'te Gemisi'nin iniş yeri olan «Sefine»'ye ulaşmayı umuyorduk. Ancak o hafta sonu öngörülemeyen koşullar nedeniyle Cudi Dagh zirvesine seyahat gerçekleşemedi.

Ancak bazı yerel halk o yıl zirveye ulaştı ve ayaklarını tam olarak Nuh'un bin yıl önce yaşadığı yere koydu. Ve dua ettiler! Atamız Nuh'u aramak için eski hacılarla birlikte sıraya girdiler.

2020 yılında Türk ordusu, bir askeri harekât sırasında Cudi Dağı'nın zirvesini güvence altına aldı. O dönemde askerler ve politikacılar Sefine'in kutsal duvarları içinde dua ediyordu.

Flavius Josephus'un Dört Yönlü Tanıklığı

Gemi gerçekten var mıydı ve gerçek bir gemi gerçek bir dağın tepesine indi mi? Buna inanıyorum ve İncil, Kur'an, Gilgamış destanı ve diğer çok eski kaynaklarda yazılmış bu hikayenin güvenilirliğine dair en önemli ipuçlarından biri, Flavius Josephus'un dört kez verdiği ifadedir. Dört kez Sandık'ın mevcut kalıntılarına işaret eder, bu yüzden M.S. birinci yüzyılda, Flavius Josephus'un «Yahudilerin Antikaları»' adlı eserini yazdığında, bunların hâlâ var olduğu ve şüphecilerin kendi gözleriyle görmesi için saklandığı varsayılabilir.

İşte onun ifadeleri, üçü Nuh'un zamanlarını anlatıyor, dördüncüsü ise çok daha genç bir olayı yansıtıyor [bkz. Roller 2014, s. 94]:

• »Ancak Ermeniler buraya Soy Yeri diyor; Çünkü gemi o yerde korunmuştur ve kalıntıları günümüzde de sakinler tarafından orada sergilenmektedir.« [Josephus, kitap 1/3/5]
• Josephus, Berosus the Chaldean'dan alıntı yapar: »Bu geminin bir parçasının hâlâ Ermenistan'da, Kordaylar dağında olduğu söylenir.« [Josephus, 1/3/6]
• Josephus, Şamlı Nikolaus'tan alıntı yapar: »... ve kereste kalıntılarının uzun süre korunduğunu belirtti.« [Josephus, 1/3/6]
• »… Carra adlı ülke ... Burada ayrıca Nuh'un tufandan kurtulduğu anlatılan ve hâlâ görmek isteyenlere gösterilen o sandığın kalıntıları da vardır.« [Josephus, 20/2/2]

Ancak, daha sonraki zamanlarda bile görgü tanıkları literatürde ve çürük çivilerle ilgili efsanelerde 20. yüzyıla kadar (ve hatta günümüze kadar!) hayatta kalmıştır. Bu nedenle şu soru sorulmalıdır: Bugün hâlâ Nuh'un Gemisi'nin parçalarını bulabilir miyiz?

»Sefine« yüzeyinin altında

Sefine yüzeyinde Gemiye kalıntıları görünmese de (en azından şimdiye kadar gördüğüm birçok fotoğrafta), yüzeyin altındaki kalıntılar keşif amaçlı ve istilacı olmayan yeraltı jeofizik araştırmalarıyla bulunabilir.

Ancak, 2013'teki son sempozyumdan bu yana bu konuda ilerleme kaydedilmedi, ancak geleceğin Cudi Dagh zirvesinde arkeolojik araştırma yapma fırsatları getirmesini umuyoruz.

Etchmiadzin'deki Kutsal Eser

1989'da Bill Crouse, Etchmiadzin manastırını ziyaret etti [Roller 2014, s. 168] ve 4. yüzyılda Nusaybin piskoposu Kutsal Yakup tarafından toplanan Nuh'un Sandığı'nın bir parçasını içerdiği söylenen bir kalıntıyı inceledi. Tarihsel kayıtlardan bildiğimiz gibi, Yakup bugün sıkça söylendiği gibi Agri Dagh'ta hiç bulunmamış, ancak Cudi Dağı'nda ya da tepesinde olmuştur!

Kalıntı bilimsel yöntemlerle hiç araştırılmamış olabilir, ancak nesnenin tarihi, onu Gemiye ait gerçek bir eseri olarak belirtmeyi mümkün kılar.

Mor Augin Manastırı'nın içindeki Beam

Kitabımın ilk okuyucularından biri, Güneydoğu Anadolu'nun bir dostu ve maceracı olan Detlev Simon'du. 2014 yılında Mor Augin'i ziyaret etmiş ve manastırın kilisesinin içindeki kirişlerden birinin Cudi Dagh'tan getirildiğine ve Sandık'tan geldiğine inanılmaktadır.

Bu Manastırın kurucusu Aziz Eugenios, Jacob of Nisibis ile birlikte Cudi Dagh'a gitti ve bu yüzden anlamlı gemiden biraz odun da getirmiş olabilir.

Birkaç yıl önce, Mt. Cudi'nin başka bir araştırmacısı Charles Willis burayı ziyaret etmiş ve bir örneği Amerika Birleşik Devletleri'ne getirdiği söylenmektedir. Ama o yolculuktan kısa süre sonra öldüğü için örnek kaybolmuş olabilir, kimse nerede olduğunu bilmiyor.

Friedrich Bender'in Buluntu

Friedrich Bender, 1954'te Cudi Dagh zirvesini ziyaret eden ve iki yerel rehberle küçük bir kazı yapan Alman bir jeologdu. Bulduğu şey »bezelye büyüklüğünde, kırılgan ve çürümüş ahşap kalıntılardı. Bu ahşap parçaların çoğu asfalt veya katran benzeri bir maddeyle çimentolandı.« [Roller 2013, s. 475]

Bender bir bilim insanı olduğu için Alman bir laboratuvarda inceledi: »Asfaltın tetraklorürle tamamen çözülmesinden sonra, ahşap parçalar 14C-yöntemine göre tarihlendirildi ve model yaşı 6635±280 yıl (1950'den önce) belirlendi. İkinci test, mevcut tüm materyal tükendiğinde bu sonucu doğruladı.«

Belki bu gerçekten Gemiye Gemisi'nin bir parçasıydı, ama şimdi kaybolmuş (testler tarafından tüketilmiş) ve inceleme öncesi hiçbir fotoğraf çekilmemiş gibi görünüyor.

Hans Thoma'dan Bir Hediye

Münih yakınlarındaki Landshut'tan bir grup kaşif, 1983'te Cudi Dağı'nın zirvesine çıktı. Yerel rehberlerinden hediye olarak, muska olarak kabul edilen küçük parçalar olan «kırılan koyu maden» [Roller 2014, s. 142] aldılar. Hans Thoma bana 2009 yılında bu eserlerden birini verdi.

Bir arkadaşım Michael Feld, 2016 yılında kızılötesi spektroskopiyle bir laboratuvarda inceledi. Analizi: »Bu açıkça organik kökenli farklı maddelerle kirlenmiş kireçtaşıdır». Yani taşlaşmış bir ahşap değil, üzerinde enkaz bulunan bir kaya parçası olabilir; bu da 766 yılında geminin iniş yerinde gerçekleşen bir felaketin tanıklığını verebilir [Roller 2014, s. 108], Ark manastırı yandığında.

Buradaki şey, geminin eserlerinin aslında korunduğu yerden gelen kurumlu parçacıklarla karışmış kaya parçaları olabilir!

Hristiyan ve Müslüman Çağında Hacılar

Şimdi Gemiye giden hacıların – ve Nuh'un – tarihine bir göz atalım. Hans Thoma ve Friedrich Bender, 2013'te sunduğum «Cudi Dagh'ın Kaşifleri»nden ikisiydi; çoğu Almanya'dan [Roller 2013, s. 461]. Gertrude Bell ve Stephen Compton da son 150 yıl içinde Mount Cudi'de yabancı olarak bulundular. Hiçbiri dar anlamda "hacı" değildi. Daha akademik bir bakış açısıyla oraya gitmiş ve bir sebepten dolayı onları büyüleyen kutsal yeri incelemek istiyorlardı.

#####  DiKKAT:  Lawrence ve Gertrude Bell’i de İngiliz istihbaratına kazandırması açısından kritik bir isim olarak öne çıkar.(Hakikat ancak arastirma ile bulunur.=AYET)    ####

Buna rağmen, geçmiş yüzyıllarda Cudi Dagh'ta hacılar bulunmuştur. Ve birçoğunu! En azından 1910'lara kadar, farklı inançlara sahip inananların yılda bir kez dağın zirvesindeki harabelere geldiği bir gelenek olduğu söylendi. Yaklaşık 1950 yılına ait büyük bir hacı grubunun fotoğrafı kaydedilmiştir. Peygamber Nuh onuruna Türkiye ve diğer ülkelerden insanlarla, farklı dinlerden inananlarla bir festival düzenlendi [Roller 2014, s. 170].

Bölgede çatışmalar ve terör arttığında bu gelenek azaldı, ancak umarım gelecekte tekrar gelişecektir!

Yüzyıllar boyunca birçok hacı sandığın kalıntılarını gördü, Nuh'u andırdı ve zirvede ve vadilerde kiliseler ve cami inşa etti. Bill Crouse, 2013'te Sirnak'ta sunduğu makalede genel bir bakış sunuyor; burada piskoposlar ve akademisyenler de bulunuyordu.

• »M.S. üçüncü yüzyılda Sezareya Piskoposu olan ve aynı zamanda kilisenin ilk büyük tarihçisi olan Eusebius, sandığın küçük bir parçasının hâlâ Gordian Dağları'nda kaldığını belirtir.« [Crouse 2013, s. 404]
• »Salamis Piskoposu olan Epiphanius, MS dördüncü yüzyılda kalıntıların hâlâ gösterildiğini ve dikkatlice bakarsanız Nuh'un sunağını hâlâ bulabileceğini söyler.« [Crouse 2013, s. 405]
• Dördüncü yüzyılda Konstantinopolis patriği olan Chrysostom: »Ermenistan dağları buna tanıklık etmiyor mu, Sandık orada duruyordu? Ve Sandık'ın kalıntıları bugün bile orada korunmuyor mu ki, bizim uyarımız için?« [Crouse 2013, s. 405]
• Onuncu yüzyıl bilgini ve Bağdat doğumlu Al-Mas'udi, uzun yolculuklarıyla tanınırken, »Geminin durduğu yer, yani bu dağın zirvesi hâlâ görülmektedir» diye yazar. [Crouse 2013, s. 406]
• On üçüncü yüzyılda Sarazenler tarihini yazan İbn el-Amid, Bizans imparatoru Heraklios'un yedinci yüzyılda Persleri fethettikten sonra sandığı görmek için Cumi Dağı'na tırmandığını bildirmiştir. [Crouse 2013, s. 407]

Ancak, bunlar bize (yukarıdaki tanıklıklar gibi) Nuh'un Gemisi'nin kalıntılarının hâlâ görüldüğünü ve ziyaret edildiğini söyleyen kaynakların sadece birkaçıdır.

Ayrıca, 4. yüzyılda Mt. Cudi zirvesinde bir kilise/manastır inşası ile 8. yüzyılda büyük bir yangının sonucu birçok kayıpla oluşan yıkımla ilgili bazı bağlantılı kaynaklarımız da mevcuttur.

Flavius Josephus ve Kaynakları

Müslüman öncesi ve Hristiyanlık öncesi dönemlerde burası önemli bir manevi alan olarak da kabul ediliyordu. Flavius Josephus'a döndüğümüzde, sadece kendi döneminde hâlâ var olan Sandığın kalıntılarını değil, aynı zamanda bu kalıntıların büyük dini bir öneme sahip olduğunu da öğreniriz. Berosus'tan alıntı yaparak şöyle yazıyor: »Bazı insanlar bitümden parçalar götürüp alıp alırlar, esas olarak yaramazlıkları önlemek için muska olarak kullanırlar.« [Josephus, 1/3/6]

Bu nedenle, Berosus ile Josephus arasındaki yüzyıllarda (M.Ö. 300 ile MS 70) birçok hacı Sandık'tan muska olarak ahşap parçalarını çıkarmış olması çok muhtemeldir. Ve yüzyıllar boyunca insanların gelip kalıntılarını götürmesinden ve 766 yılında yaşanan felaketten sonra, o dönemde hala var olanları tüketen felaketten sonra, Gemisi'nin kalıntılarının sonsuza dek kaybolması şaşırtıcı değil!

Sanherib ve Sandık Tasviri

Şimdi zamana geri gidip, Babil ve Asur halklarına gidiyoruz. Aslında, bu Mezopotamya imparatorluklarından günümüze kadar kayıtlar var; bu da yaklaşık 2700 yıl önce yaşadıkları olayları, savaşları ve dini inançları yeniden inşa etmemize olanak tanır.

Asur Kralı Senherib, taş oymacılarına yaptıklarını, inşa ettiklerini ve fethettiklerini anlatan birçok rölyef ve yazıt yapmalarını emretti. Faaliyetlerine dair çok sayıda arkeolojik kanıtımız var ve bunları Yahuda ve diğer antik krallıklardaki çağdaşlarıyla ilişkilendirebiliyoruz. Örneğin, Yahudi şehri Lachisch'i fethetmesiyle ilgili dört farklı anlatım ve kaynağımız var: İncil'deki anlatım, kendi yıllıklarını içeren çivi yazı yazısıyla prizmalar, Londra'daki British Museum'da sergilenen Ninova bas-rölyefleri. Ve nihayetinde günümüz İsrail'indeki Tell Lachish'teki kazıların sonucu.

Bazı yazıtları, bize »yağmur getiren ve bir adamın huzursuzluğunu önlemek için amuletler' hakkında bilgi verir; bu amuletler Mt. Nipur'un eteğinden getirilmiştir» [Luckenbill 1924, s. 132]. Bu Nipur Dağı gerçekten de Cudi Dagh ile aynıdır; burada Sanherib'in dua ettiğini ve ibadet ettiğini gösteren altı kaya rölyefi bulunmuştur. Yahudi geleneği, Nuh'un Sandığı'nın bir parçasının Ninova'daki kralın tapınağına getirildiğini ve İncil'in "tanrı Nisroch" olarak adlandırdığı şeyle özdeşleştirilmesi gerektiğini söyler [Finkel 2014, s. 291]. Hatta Irving Finkel bile, »bir Gemi avı olayı« [Finkel 2014, s. 292] Sennaherib ile bağlantılı olabileceğini öne sürer. Gordon Franz, bu konuyu 2013 Sempozyumu'nda çok kapsamlı bir şekilde ele aldı!

Joshua Jeffers tarafından yapılan Niniveh kabartmalarının yeni bir incelemesi, bazılarının Sannaherib'in Beşinci Seferi'ni temsil ettiğini ortaya koydu »ve bu sefer Asur kalbinin kuzeyindeki Zagros dağ sırasındaki düşmanlara yönelik saldırılardı." [Jeffers 2011, s. 87] Jeffers, Niniveh'teki Rakipsiz Saray'ın XXXVIII ve XLVIII Odalarının rölyeflerinin yalnızca »Ukku topraklarını» temsil ettiğini [Jeffers 2011, s. 100] ve »Mt. Nipur'a yaptığı küçük geziden ayrı bir askeri eylem olduğunu varsasa da», başka bir yorum öneriyorum: XLVIII Oda 11–12 levhaları, Mt. Nipur'un güneyindeki topografik manzarayla (Cudi Dagh!) çok iyi örtüşüyor gibi görünüyor. Burada bir nehir ve açıkça bir ada bulunan dağlık bir alan sergilenmiştir. Burası Dicle Nehri ve antik Cizre olabilir mi?

Tepelerin tepesinde, üst ve alt kalelerle korunan oldukça nadir bir saray veya tapınak vardır; bu, rölyeflerde sergilenen diğer Urarte yapılarından farklıdır. Burası benzersiz bir nesnenin bütünleştiği, çok özel bir Kutsal Yer olabilir mi? Bu muhtemelen Gemisi'nin kendisinin bir görüntüsü mü?

Bilinmeyen Kral: Kimdi o?

Şimdi nihayet Prof. Baz tarafından kaydedilen ve Biblical Archaeology Review [BAR 2014-11] dergisinde yayımlanan kralın rölyefine geri döneceğiz. Burada, diğer altı heykelde görülen Sennaherib olmayan benzersiz bir rölyef var. Muhtemelen daha önceki bir kral ya da prefekt olmalı!

BAR editörleri tarafından bu rölyefte sergilenebilecek ünlü bir uzmana soru soruldu: »Liverpool Üniversitesi'nde İbranice ve Antik Semitik Diller Emekli Profesörü Alan Millard, figürün olası bir kimliğini sunar: Shamshi-ilu. Millard, figürün başlık giymediği için, bir Asur kralından beklenebileceği gibi, muhtemelen güçlü bir valiyi, örneğin M.Ö. 780'den 745'e kadar Kuzey Suriye'nin büyük bir kısmını yöneten Şemşi-ilu gibi güçlü bir valiyi temsil ettiğini açıklar. Şemşi-ilu, Fırat Nehri üzerindeki Til Barsip'te (günümüz Tell Akhmar) kendi adına yazıtlar bırakmıştır. Bu hikayede, onu Judi Dag civarına götürecek olan güneydoğu Türkiye'ye ve Urartu krallığına karşı kazandığı zafer seferinden bahseder. [BAR 2014-11]

Başka öneriler de var: Senherib'in babası Sargon II veya Shalmaneser III, diğer araştırmacılar tarafından olası aday olarak öne sürülmüştür.

Benim önerim biraz cesurca: Orta Asur kralı Tukulti-Ninurta I'in, üzerinde sergilenen kaideye benzer bir kaideye tabe ederken gösterdiği oymalarda çarpıcı görsel benzerlikler keşfettim. Bu kralı kesin tanımlayan bir yazıt. Berlin'deki Doğu Müzesi'nde kendim izlemeye gittim ama müzede mevcut inşaat çalışmaları nedeniyle nesne kaldırılmıştı.

Tukulti Ninurta I'in tarihsel anlatımları, kendisini ve ekiplerini Mt. Cudi çevresine götüren yolculuklarını anlatır [Wartke 1993, s. 37], bu nedenle, kutsal Cudi Dagh dağının eteğine adanma rölyefi oyan ilk kral olduğu muhtemeldir.

Şu anda bazı akademisyenlerle tartıştığım fikrime karşı önemli argümanlar var.

Ancak, »bilinmeyen kral»ın kimliği şu an için çözülmemiş, ancak gerçekten Tukulti-Ninurta I olursa, başka bir sonuç çıkarılabilir: Kaidedeki eşyalar Nuh Sandığı'ndan bir tahta ve bir çivi temsil edebilir! Ancak bu sadece spekülasyon olarak kalmalıdır!

Gilgamış ve Ölümsüzlüğün Sırrı

Son olarak, Hacıları yaklaşık 3000 yıl önce en eski zamanlara kadar takip ettikten sonra, daha eski bir hacı hakkında başka bir anlatım elimizde var, ancak aslında o Gemiye ait kalıntıları değil, Nuh'un kendisini arıyordu: Bu hac, Uruk'un kudretli kralı Gilgamıştı. İncil'deki hikayeye güvenirsek, Nuh o zamanlarda hâlâ hayatta olmalı, çünkü 950 yaşına ulaştı; böylece tufandan sağ çıkanlardan önce ölen birçok soyundan sağ çıkmış olabilir.

Böylece Gilgamış Nuh'u – kendi dilinde Utnapishtim – ölümsüz biri olarak kabul etti ve sırrını onunla paylaşmasını istedi. Gilgamış Destanı, çok eski bir kaynağa göre Aratta'nın dağlık bölgesinde yer alabileceği Utnapishtim'in yaşadığı uzun macerayı anlatır [George 2003, s. 163]. Aratta, muhtemelen Mezopotamya'nın alçak arazilerinin kuzeyinde, Cudi Dagh'ın ilk dağ sırtı olduğu yer olan daha sonra Urartu olarak adlandırılan Ararat'tır. Gilgamış ölümsüzlüğe ulaşamadı ve Utnapischtim-Noah da çok yaşlı yaşta öldü. Yine de, Gilgamış insanlık tarihinde Nuh ile karşılaşan ilk hacı olabilir!

Enmerkar Nimrod: İnsanlığın Şafağına Dönüş

Kutsal Kaynaklarımızın ötesinde kaydedilmiş Nuh zamanlarına dair bazı daha önceki olayları biliyoruz. Başka bir destan olan »Enmerkar ve Aratta'nın Efendisi« bize bir hacı hikayesini değil, açıkça Aratta sakinlerinin rakibinin hikayesini anlatır: Bazı akademisyenler Enmerkar'ı Yaratılış'tan bildiğimiz Nimrod olarak tanımlamıştır [Rohl 1998, s. 210].

Yolculuğumuzda artık Nuh'un günlerine ulaştık. Daha önce belirttiğimiz gibi, kutsal kutsal kitaplarımızda bulunan gelenekle kesinlikle örtüşen kanıtlara sahip olabiliriz. Bu, çoğu güncel bilginin mümkün bile görmeyeceği bir şeydir!

Sandığın Ruhani Kalıntıları

Günümüzde Cudi Dağı'ndaki yerel halkın dua toplantılarından geri döndük, ardından 20. yüzyılda hac festivalleriyle karşılaştık; yüzlerce ve binlerce yılı kapsayan cami ve manastır kalıntıları – ve nihayet Asur hükümdarları ve hatta Uruk'un daha eski krallarıyla, özellikle Gilgamış ve Nemrût destanlarının seçkin kahramanlarıyla karşılaştık, Sandık, Nuh ve ilahi ölümsüzlüğü arayışında.

Ve yolculuğumuzun sonunda başka önemli bir ipucu daha yatıyor: Tüm uluslar ve dinler Nuh zamanında ortak bir kökene sahip gibi görünüyor. O ve ailesi tüm insanlığın atası mı? Sanırım öyle.

O yüzden belki de bu dağa – Cudi Dagh'a – tekrar bakmalıyız, Tanrımızı ve yaratıcımızı hatırlayıp ona tapmalıyız. Ve bu dünyadaki kardeşlerimizle – ne millette ya da dine sahip olursa olsun, barış içinde yaşayabiliriz! Hepimiz onun yaratılışıyız ve Tanrı'nın çocuklarıyız! Bu içgörülü, Sandık'ın manevi hazinesi olabilir – ve gelecekte Nuh ve Cudi Dagh'a ortak araştırma ve hac yolculuğu için bir temel olabilir.

25 Mayıs'taki Zoom üzerinden sunumum ve kitabın kapağı, Sirnak'taki sempozyumun bildirileriyle, bu makale de dahil.

Bu videoda, konferansta yukarıdaki makaleyi okurken dersimi görebilirsiniz:

www.youtube.com/watch?v=0SMJbPudAxg

Kaynaklar

• »İncil Arkeolojisi İncelemesi«, Kasım 2014
• Baz, İbrahim: »Cudi Dagi'nda Kadim Bir Mesken: Sah Köyü« (»Sah'ın köyü: Cudi Dağı'nda bir yerleşim yeri«, dt.: »Das Dorf Sakh: Eine antike Wohnstätte Berg Cudi«), »Uluslararası Nuh ve Cudi Dağı Sempozyumu Belgeleri«, Sirnak 2013
• Crouse, Bill: »Nuh'un gemisi'nin Ararat Dağı'na İnmemesinin Beş Nedeni; Cudi Dagh'a Neden İndiğinin Beş Nedeni«, »Uluslararası Nuh ve Cudi Dağı Sempozyumu Belgeleri«, Sirnak 2013
• Finkel, Irving: »Nuh'un Önündeki Gemide«
• Franz, Gordon: »Asur Kralı Senherib, Nuh'un Gemisi'nden Oduna Tanrı olarak tapıldı mı«, »Uluslararası Nuh ve Cudi Dağ Sempozyumu Belgeleri«, Sirnak 2013
• George, Andrew: »Gilgameş Destanı«, Londra, 2003
• Ham, Ken ve diğerleri. al.: »Bir Delil Selin«
• Jeffers, Josua: »Beşinci Sefer Rölyefleri, Sennacherib'in ›Rakipsiz Sarayı‹, Niniveh«, Pennsylvania 2011
• Luckenbill, Daniel David: »Sennacherib'in Yıllıkları«, 1924
• Rohl, David: »Efsane –Uygarlığın Doğuşu«, Londra 1999
• Roller, Timo: »Cudi Dag'ın Alman Kaşifleri«, »Uluslararası Nuh ve Cudi Dağı Sempozyumu Belgeleri«, Sirnak 2013
• Roller, Timo: »Das Rätsel der Arche Noah« (»Nuh Gemisi'nin Gizemi«), Witten 2014
• Simon, Detlev: »Eugens Balken der Arche Noah«, Wildberg 2014 (http://www.bibelabenteurer.de/html/140711_detlev_simon_1.html)
• Wartke, Ralf-Bernhard: »Urartu – Das Reich Ararat«, Mainz 1993

www.bibelabenteurer.de/html/211231-pilgrims-to-noah.html

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            

SAHSIMA AIT NOT: Nerde terör varsa orada islamim sakli bilgileri mevcuttur!  (Tarihi yok ederek hakikate ulasmayi engelliyorlar ALLAH AYETI DE DIYOR KI:Hala akillanmiyacak misiniz? Hititli Selda

  XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

Mana’dan Madde’ye, Halden Tasa, Tastan SÖZE & imam Gazeli =Dil Terbiyesi

 

Divriği Ulu Camii, XIII. yy., Sivas    

 Mana’dan Madde’ye, Halden Tasa, Tastan SÖZE nakisi : BELKIS DOGAN (28.ARALIK 2024)

İnsan bilinci, evreni ve içinde mevcut olan fizik yahut metafizik hadiseleri iki yolla algılar. İlki, beş duyu organıyla  doğrudan kavranan zahirî anlamdır. İkincisi ise nesne ve olayların birincil anlamlarının ötesine geçerek onların derinliklerindeki mânayı çözümleme imkânı sunan dolaylı düşüncedir. Bu noktada sembol, alegori, imge ve mecaz gibi birbirlerinin yerine kullanılan; ancak aralarında nüanslar olan kavramlar devreye girer.  Alegori, soyut ve anlaşılması güç fikirleri somutlaştırmak için kullanılan bir tür çeviri yöntemidir. Günlük hayatımızdaki benzetmeler ve işaretlerin alegorik bir yapı sunduğunu söylemek mümkündür. Sembol ise daha ziyade beşerî tecrübe ile kavranamayacak uhrevî, tabiatüstü, eskatolojik meselelerin anlamına işaret eder. Carl Gustav Jung sembolü, “İzafî olarak bilinmeyen ve daha açık veya karakteristik bir biçimde isimlendiremediğimiz bir şeyin en iyi figürü” olarak tanımlar.[1] Bu yaklaşıma göre metafizik hadiselerin yanı sıra somut düzlemde doğrudan karşılığı olmayan ahlakî unsurların ve değerlerin izahında da semboller hayati  bir rol oynar. Bu bağlamda semboller, inanç sistemlerinin ve ondan beslenen mukaddes sanatların (ars sacra) temel yapı taşlarından biri olarak karşımıza çıkar. İslam sanatında manevi düşünceyi derinlemesine işleyen  eserleriyle tanınan Titus Burckhardt sembolizmi, yaratılışın (hilkat) ve ilahî vahyin esası olarak kabul eder.[2] Kur’ân-ı Kerim’de kesinlik ifade eden muhkem âyetlerin yanı sıra Allah’ın nûru gibi, beşerî tecrübeyle kavranamayacak meselelerin teşbih ve mecazi anlatım unsurları ile izah edildiği âyetler mevcuttur. Nitekim Nûr Sûresi 35. âyet-i kerîmede Allah’ın nûru, yağı neredeyse ateş dokunmasa bile ışık veren mübarek zeytin ağacından olan cam bir kandile benzetilmiştir. Âyetin devamında Yüce Allah, bunun insanlar için verilmiş bir misal olduğunu zikretmektedir. Böylece Allah Teâla’nın, kullarına varlığın ilke ve kaidelerini misaller vererek açıkladığı ve bunun Kur’ânî bir metot olduğu anlaşılmaktadır. Çoğu zaman sembolik mahiyet ve metindeki semantik ilişki, kıssalarda dile getirilenlerin görünür anlamından çok daha önemli olabilmektedir. Bu özellik İslam sanatının ve tasavvufun temellerini oluşturan sembolizmi anlamak için kritik bir ipucu sunar.

İslamî ilimler içerisinde sembolik dilin en yaygın kullanıldığı alan kuşkusuz tasavvuftur. Tasavvuf, görünmeyen âlemle teması ifade etmenin yanı sıra insanın zihninde beliren temel metafizik sorulara kendi usulünce cevaplar veren bir yoldur. Bu yol, mecazlarla örülü bir anlatım üslûbunu içerir. Hâlihazırda insanın algısını yeterince zorlayan bâtıni konular, tasavvufun sembolik dilinde ete kemiğe bürünür. Diğer bir ifadeyle sembolizmin mecazi dili, tasavvuf edebiyatının istifade ettiği başlıca enstrümandır.

Benzer bir durum sanat eserleri için de geçerlidir. İslam sanatını temel aldığımızda kullanılan malzemenin maddi değerinden ve ortaya konulan eserin fiziki özelliklerinden ziyade onun ifade ettiği anlam ön plandadır. Söz gelimi bir Mushaf-ı Şerîf, altınla tezhiplendiği için kıymetli değildir; aksine kâinatın en kıymetli sözlerini bünyesinde barındırdığı için altınla tezhiplenmektedir. Bu yönüyle dinî sanat aynı zamanda bir tecellidir. Zira müzeyyen bir taç kapı, sembolik boyutta cennete açılan bir kapı; cami duvarına kalem işi ile nakşedilen terazi motifi, henüz tecrübe edilmemiş hesap gününün tasviridir. Böylece tasavvufun da dili olan soyut fikirleri benzetme ve mecazlar/metaforlar yoluyla anlatma eğilimi, sanatın sembolik dilinde motifler/figürler vasıtasıyla karşılık bulur.

Sembolik Dilin Kesişen Yolları: Tasavvuf ve Sanat 

Sanat ve tasavvufun kesiştiği önemli alanlardan biri  İslam mimarisinde tasavvufi ritüellerden mülhem inşa edilen yapılardır. Tekke, zaviye, dergâh, hankah, imaret ve âsitane gibi yapılar, tarikatlar eliyle kurumsal bir kimliğe tahvil olan tasavvufi hareketlerin ihtiyaçları doğrultusunda teşekkül eden mimari eserlerdir. Yüzyıllar içinde oluşan bir gelenekle hankahlar seyyah sufilerin konaklamasına hizmet ederken, zaviyeler dervişlerin inzivaya çekilmelerine uygun biçimde tasarlanmıştır. Zikir halkalarının kurulduğu tevhîdhaneler; zahitlerin seyr ü sülûklerinde mesafe kat etme gayesiyle tefekküre daldıkları halvethane ve çilehaneler ile yolcuların ağırlandığı mihmanhaneler, tasavvufi yaşantının mimariye olan tesirini açıkça ortaya koymaktadır.

Tasavvuf ile sanatın yollarının kesiştiği bir diğer alan şiir, edebiyat, musiki, hat ve benzeri sanat dallarıdır. Bu kesişim iki türlü bir birliktelik sunmaktadır. İlk olarak, tasavvuf metafizik hakikatleri sembolik bir dille ifade etmek için sanatlı bir yol tercih etmiş;  dîvân ve mesnevî gibi beyitlerden müteşekkil, edebî değeri yüksek eserler aracılığıyla bu öğretileri inananlara aktarmıştır. Ayrıca dîvân ve mesnevîler, hat sanatına konu edilerek tasavvuf ve sanatın kesişim noktasında yer almıştır.

İkinci olarak pek çok tarikatta musikinin zikir aracı olması bilinen bir gerçektir. Bu uygulama “tasavvuf musikisi” olarak isimlendirilen münhasır bir alanın doğmasına vesile olmuştur. Edebî sanatlara ilaveten bir başka husus da  Türk-İslam medeniyetinde kıymetli birer yapı taşı olan geleneksel sanatlarımızın tekkelerde uygulanma imkânı bularak günümüze ulaşmasıdır. Zira tekke ve tasavvuf kültüründe, Allah’ın kullarına bahşettiği her bir âna kıymet verilmiş ve vaktin âtıl geçirilmesi hoş karşılanmamıştır. Dolayısıyla dervişler, günlük ibadet ritüelleri ve dergâh bünyesindeki vazifelerinin yanında kabiliyetlerine göre çeşitli sanat ve zanaat dallarıyla meşgul olmuşlardır. Başta sanatkâr imzaları olmak üzere tarihî vesikalar, birçok hattat ve nakkaşın tarikat müntesibi yahut muhibbi olduğunu ortaya koymaktadır.[3] Sanatın çeşitli dallarında faaliyet gösteren sufiler için sanat, bir nevi manevi oluş ve halin görünür kılınmasıdır. Mutasavvıf sanatkârlar elinden çıkan kimi istif ve tasvirler de bu kimselerin bilgelik ve kâmillik noktasında yüksek bir mertebede olduğunu gözler önüne serer. Ayrıca seyr ü sülûk adı verilen ve mürşid-mürid arasında hususi bir boyutta meydana gelen tasavvufi eğitim, sanatın yahut zanaatın öğretilmesindeki usta-çırak eğitimiyle benzerlikler taşır. Zira sanat ancak bir ustanın kılavuzluğunda ve inisiye bir yolla hakiki mânada öğrenilebilir. Yunus da “Dervîşlik bir pî- şedür hırkacugı mîşedür” mısraıyla dervişliği sanata benzetmiş ve bu iki farklı yolun arasındaki yakınlığı dile getirmiştir. Bununla birlikte sanatsal uyum faziletin bir tezahürü olarak yorumlanır. Daha açık bir ifadeyle sanatın uyumu, kendisini fark edebilenlere bambaşka yollardan ahlaki bir disiplin aşılayabilmektedir. Tasavvufun maksadı bireyin hayat yolculuğunda ona ahlaki bir çerçeve kazandırmak olduğundan, İslam sanatı ile tasavvufun müşterek bir idealde buluştuğunu söylemek yanlış olmayacaktır.

İnce Minareli Medrese Taç Kapı ve Minaresi, Anadolu Selçuklu Dönemi, XIII. yy., Konya 

Kapı Metaforu: Manevi Yolculuğun Sembolü

Bu yazıda dikkat çekmek istediğimiz husus, sanat ve tasavvufun sembolik dilin kullanımı noktasında benzer bir metodolojiyi takip etmesidir. Tasavvufi metinler, izah etmek istenilen dinî ve ahlaki meseleleri mecaz ve sembol kullanarak ifade etme yoluna gider. Bu, zahirî bir anlatımdan ziyade bâtıni bir anlatım biçimini tercih etme ve metafizik/soyut hakikatleri fiziki/somut bir alanda yaşayan insana aktarma çabasıdır. Belki de sayfalarca açıklama gerektiren karmaşık mevzular, bu yöntemle daha özlü ve anlaşılır bir ifade biçimine kavuşur. Tasavvufta sembol kullanımı bir bakıma tasavvufi sırların mecazlar yoluyla örtülmesi anlamına da gelmektedir. Mecazlar, anlayana bir tür örtülü mesaj sunarken ehil olmayanlara karşı sırrın korunmasını sağlar.[4] Tıpkı tasavvufi metaforlar gibi sanat da metafizik gerçekleri anlatmada kullanılan bir araç olup hissî tecrübeyi esas alır. Bu yönüyle sanat, irfani gelenek gibi akıl ile gönlün buluşması neticesinde ürün veren ve kişiyi bu yolla sonuca ulaştıran bir alandır. Tasavvufta da dinî idrak ve onun devamında cereyan eden amel, salt zihnî bir kavrayış yahut akıldan ibaret olmayıp mükâşefe merkezî bir öneme sahiptir.

Tasavvuf ve sanat arasında buraya kadar zikredilen ortaklık yalnızca teorik boyutla sınırlı kalmamakta, bilakis tasvir ve tezyin sanatlarında vücut bulmaktadır. Tasavvufi mecazların sanat eserlerinde müşahhaslaştığı perde, ayna, kandil, ejder, geyik gibi sayısız misal verilebilir. Yazının hacmi gereği burada kapı metaforu ile iktifa edeceğiz. Tasavvufi metinlerde bir mekânı belirtmekten öte bir metafor olarak kullanılan kapı, bilinmeyen ve daha önce tecrübe edilmemiş başka bir âleme, makama geçişin ifadesi olmuştur. Bir nevi dervişin dikey yolculuğu anlamına gelen seyr ü sülûkta maddeden mânaya, kesretten vahdete geçişi sembolize eden ve aşılması gereken duraklardır. Bununla birlikte kapı ve eşik metaforları mesnevî ve dîvânlarda yüceltilen, ulaşılması arzu edilen bir yerdir. Hatta büyük dergâh mânasında ıstılaha dönüşmüş olan âsitân/âsitâne kelimesi, aslında eşik anlamına gelmektedir ve şeyhin kapısını ifade eder.

Develi Siva Sitti Hatun Camii Mihrabı, Anadolu Selçuklu Dönemi, XIII. yy., Kayseri.

Mevlânâ, Mesnevî-i Şerîf’te “Mâna kapısını çal ki açsınlar. Fikir kanadını aç ki seni doğan kuşu yapsınlar”mısralarıyla mâna kapısını; dünyevi ve maddi âleme ait olandan, masivadan kurtuluşun simgesi saymıştır. Bu kapıdan giren âdeta doğan kuşu misali kanatlanır, yeryüzünün faniliklerine aldanmaz ve bâki olan güzellikler arasında dolaşır. Rahmet/mağfiret kapıları ise İslam inancında Allah’ın bağışlayıcılığıyla açıklanagelmiştir. Tasavvuf edebiyatında yer bulan bir diğer kapı metaforu, tövbe kapısıdır. Kişi cennetin kapılarını kapatacak eylemlerde bulunsa dahi tövbe kapısı kıyamete kadar açık kalacaktır. Kapı metaforu üzerinden değerlendirdiğimizde İslam düşüncesinde insanın manevi yolculuğunun doğrusal olmadığı anlaşılır. Geçilen her bir kapı kişiyi daha üst mertebede bir başka kapıya ulaştırmaktadır. Ancak bu dikey yolculukta yükselişler olduğu gibi zaman zaman düşüşler de yaşanabilir. Bu bağlamda İslam mimarisinde kapı metaforuyla ilişkili öğeler, bir mekâna geçiş unsuru olarak taç kapı, uhrevi âleme intikal unsuru olarak mihrap ve ahirete irtihal kapısı olarak mezar taşı şeklinde sıralanabilir. İslam mimarisinde en yalın süslemeye sahip olan eserlerde dahi kapılar, tezyinatın yoğunlaştığı birimlerin başında gelir. Müslümanlara farklı coğrafyaların kapılarını açan Fetih Sûresi, kapılara sıklıkla nakşedilen metinlerdendir. Mimaride kapı metaforu ile anlamlandırabileceğimiz unsurlardan bir diğeri mihraptır. Ekseriyetle kapı ile aynı aks üzerinde konumlanan mihrap, uhrevi hayata geçişin, Allah’ın huzurunda bulunuşun sembolüdür. Savaşma-çatışma mânasındaki harb kökünden gelen mihrap, müslümanların nefsiyle muharebesinde galip gelerek dünyevi her türlü düşünceden sıyrıldığı mekânı ifade eder. Manevi âleme intikalin ve yönelişin kapısı sayılan mihraplar, bu düşüncenin etkisiyle ibadet mekânında tezyinatın yoğunlaştığı bir diğer birim olmuştur. Biri fizik diğeri metafizik anlamda geçiş unsuru olan kapı ve mihrap, görünüş itibariyle de benzer nitelikleri haizdir. Hatta Edirne Eski Camii ve Kayseri Develi Sitti Hatun Camii örneklerinde olduğu gibi kimi mihrapların ortasına yerleştirilen insan boyundaki küçük mihrap, kendisine yöneldiğinizde açılarak sizi başka bir boyuta ulaştıracak bir kapı gibi tasarlanmıştır.

Ölüm sonrası hayata geçişin sembolü olan mezar taşlarının kapı kemeri formunda tezyin edil- mesi, geleneğimizde yaygın bir uygulamadır. Bunun temelinde yine İslam medeniyetinde ölüme yüklenen anlam yatmaktadır. Tenin ölümü, Mevlânâ’nın şeb-i arûs yaklaşımında iyice belirginleşerek sevgiliye kavuşma ânı şeklinde tasavvur edilmiştir. “Ölüm bir kapıdır, her insan oradan geçecektir” hadisinden ilhamla gerek Mevlânâ gerekse Hoca Ahmed Yesevî gibi diğer mutasavvıflarda kabir, kavuşmaya giden yolda dünya hayatına kapanan, ancak ahirete açılan bir kapı kabul edilmiştir. Kültürümüzde de insanın bu dünyadaki maddi yaşantısı iki kapılı bir handan geçip gitmeye benzetilmiştir. İlk kapı doğumla dünya hayatına ikincisiyse ölümle ahirete açılmaktadır. Bu anlamda kapı metaforu ölümün bir yok oluş değil, mekân/boyut değiştirme olduğunu en güzel şekilde ifade eder. Ahlat mezar anıtlarında sandukaların baş ve ayak kısımlarına yerleştirilen ve âdeta birer kapı heybetinde olan mezar taşları oldukça anlamlıdır.   

Selçuklu Mezar Yapılarında Baş ve Ayak Taşı, Ahlat Meydan Mezarlığı, XII.-XIII. yy., Bitlis, (Sümeyra Ocak)

Kapı motifi, Osmanlı dönemi kabristanlarında ahirete irtihal kapısı olarak varlığını muhafaza etmiştir. Dikkate değer örneklerden biri Eyüp Sultan Türbesi’nde karşımıza çıkar. Türbenin çıkış kapısına yönelindiğinde sol tarafta bulunan Fatih Sultan Mehmed ve Sultan II. Bayezid devri devlet adamlarından nişancı Ahmed Paşa’nın mezar taşı kapı formundadır. Öyle ki, mezar taşında mukarnaslı kavsara ve tepeliğe ilave olarak, Osmanlı taç kapılarında yaygın bir kullanımı olan sütunçe ve kum saatine dahi yer verilmiştir.

Eyüp Sultan Türbesi’nde Nişancı Ahmed Paşa’nın Mezar Taşı, Osmanlı Dönemi, XV. yy., İstanbul. 

Görüldüğü üzere inşa edildikleri tarihten günümüze değin İslam medeniyetinin en somut nişaneleri arasında yer alan sanat eserlerinde tasavvufi birikimin etkisi oldukça fazladır. Sembollerle örülü İslam sanatı, uhrevi olanın dünya gözü ile modellenmesidir. Dolayısıyla tasavvufun sembolik dili çözümlenmeden İslam sanatının geniş anlam dünyasının kapısını aralamak pek sahici sonuçlar veremez. Nitekim sanat da tasavvuf gibi gözle görülemeyeni, elle tutulamayanı anlatmaya talip olmuştur.

[1] Carl Gustav Jung, Psychologische Typen (Zürich: Rascher Verlag, 1921), 675-676; Gilbert Durand, Sembolik İmgelem, çev. Ayşe Meral (İstanbul: İnsan Yayınları: 2017), 17.

[2] Golemrızâ Âvânî, Hikmet ve Sanat, çev. Mehmet Kanar (İstanbul: İnsan Yayınları, 1997), 210.

[3] Annemarie Schimmel, İslâm’ın Mistik Boyutları (İstanbul: Alfa Yayıncılık, 2018), 428.

[4] Tahir Uluç, İbn Arabi’de Sembolizm (İstanbul: İnsan Yayınları, 2007), 308.

NOT: Daha detaylı bilgi edinmek için Belkıs Doğan’ın bu konularla ilgili yayımlanmış SEMBOLLER Antik Devirden İslamiyete Sanat ve Tasavvufta Semboller adlı kitabına müracaat edebilirsiniz.

Her hakkı mahfuzdur. 2025 TDV İslâm Araştırmaları Merkezi 

      XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

Selda Ertuğrul isimli bir araştırmacının, Osmanlı sanatı ve ibrik tasvirleri (nakışları/süslemeleri) üzerine çalışmaları yer almaktadır. Ayrıca İbrik sanatı, bitki motifleri ve nakışlarla süslenen bir İslam sanatı objesi olarak geçmektedir.  

• Selda Ertuğrul: Osmanlı Sanatı'nda İbrik Tasvirleri ve İkonografisi üzerine makaleleri bulunmaktadır.
• İbrik Nakışı: İbrikler, armut biçimli gövdeleri üzerinde nesih yazılar ve bitkisel nakış (motif) frizleri barındırır.
• Hititli/Hitit: Arama sonuçlarında Ankara ve Etimesgut çevresindeki Hitit öncesi ve Hitit dönemi yerleşkeleriyle ilgili akademik çalışmalar (Selda isimli bir yazarın da atıf yaptığı çalışmalar) bulunmaktadır

 Özetle: Selda Ertuğrul, Osmanlı sanatındaki nakışlı ibrikleri inceleyen bir araştırmacıdır.

VE +

"Selda" isminde farklı alanlarda (psikoloji, tarih, adli hemşirelik) çalışan kişileri veya Hitit Üniversitesi'ne ait sempozyum dosyalarını ayrı ayrı göstermektedir. KARADENIZ TEKNIK ÜNIVERSITESI

• Selda Yüzer Alsaç: Yozgat Bozok Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi ile ilişkili bir akademik isim.
• Selda Öztürk: Trakya Üniversitesi bünyesinde psikiyatri hemşireliği kongrelerinde adı geçen bir araştırmacı.
• Hitit Üniversitesi: Necip Fazıl ile ilgili sempozyum dosyalarında adı geçen kurum
• Metafizik hemşireliği veya benzeri metafizik şifacılık konuları, hemşirelik kongrelerinde halk hekimliği veya inanç bazlı uygulamalar kapsamında nadiren akademik tartışma konusu olabilmektedir.

§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§§

Dilinizi Nasıl Terbiye Edersiniz? 

İmam Gazali anlatıyor

Yayınlanma Tarihi: 19.11.2025 11:32 _______ Özge Özkulozge.ozkul@fikriyat.com.trEditör             

Gazali’nin devasa külliyatı İhya'nın en sarsıcı bölümlerinden biri olan Dilin Afetleri’ni bitirdiğimde, zihnimde dönüp duran tek bir düşünce vardı: Bugüne kadar "konuşmak" zannettiğimiz eylemlerin çoğu, aslında manevi birer intiharmış. Kitapta dilin 20 afeti anlatılıyor. Bu kitabı diğer ahlak kitaplarından ayıran şey, Gazali’nin yaptığı ince ayrımlar. İnsan psikolojisinin derinliklerine inen ferasetiyle, dilin sadece bir iletişim aracı olmadığını; imanın ve küfrün, hayrın ve şerrin en keskin terazisi olduğunu söylüyor. Böylelikle eser, teori ile manevi tecrübeyi birleştiren ahlaki ve eğitsel bir başyapıt özelliği kazanıyor.

İslâm düşünce tarihinin zirve isimlerinden, Hüccetü'l-İslam lakabıyla anılan İmam Gazâlî, sadece fıkıh ve kelam sahalarını değil, tasavvufun derinliklerini de kuşatan bir külliyatın mimarıdır. Onun ölümsüz eseri İhyaü Ulumi'd-Din, İslâmî ahlak ve maneviyatın temel taşıdır. Bu başyapıtın önemli bir bölümünü teşkil eden Kitabü Âfâti'l-Lisân (Dilin Âfetleri Kitabı), Gazâlî'nin fikrî ve manevî hayatının zirve noktasını temsil eder. Fıkıh, kelam ve tasavvuf sahalarındaki derin bilgisi bu eserde birleşir.

Bu başyapıt, Gazâlî'nin hayatındaki en radikal kararın, yani Bağdat Nizâmiye Medresesi baş müderrisliği gibi en yüksek akademik ve siyasi makamı (1095'te) terk ederek girdiği on-on iki yıllık inziva (uzlet) ve tefekkür döneminin somut bir eseridir. Eser, İslâm ahlakının en kritik konularından biri olan dilin tehlikelerini (afetlerini) inceler. Gazali, dili, insanın kurtuluşunda veya helakında en büyük etken olarak konumlandırır ve bireysel-toplumsal ahlâkın inşasındaki rolüne dikkat çeker.

Gazâlî'ye göre dil; cüsse olarak küçük, ancak itaati ve günahı büyük bir organdır. İman ve küfrün beyanı dille gerçekleşir. Gözün sadece renkleri, kulağın sadece sesleri algılayabildiği yerde, dilin sahası sınırsızdır; yaratılmış, yaratılmamış, hayal edilen veya bilinen her şey hakkında konuşabilir. Bu sınırsız potansiyel, kontrolsüz bırakıldığında şeytanın insanları saptırmadaki en büyük aracı haline gelir. Bu nedenle Gazâlî'nin temel öğretisi, susmanın faziletidir. Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) "Susan (tehlikeden) kurtulmuştur" hadisi, eserin ana düsturudur.

Mutlak selamet yolu susmak

Gazâlî, faydalı konuşmanın dahi riya, samimiyetsizlik, gıybet veya sözü uzatma gibi günahlarla kirlenebileceği uyarısında bulunur. Dolayısıyla, insanın kendi konuşmasında bu ince hataları fark etmesinin zorluğu göz önüne alındığında, mutlak selamet yolu susmaktır. Zira müminin sermayesi vaktidir, bu vaktin mâlâyâni konuşmalarla zayi edilmesi büyük bir zarardır. Faydasız, gereksiz ve gereğinden fazla konuşmak, vakti zayi etmektir. Bu, kişiyi zikirden ve tefekkürden alıkoyar. Gazâlî, faydasız sorular sormanın örneğin; "Oruçlu musun? Nereden geliyorsun?" demenin bile muhatabı yalana, riyaya veya zor durumda bırakmaya sevk edebileceği için tehlikeli olduğunu anlatır. Gıybet ve yalanı en tehlikeliler arasında sayar. Gıybet eden, gıybeti yapılan kişi affetmedikçe bağışlanmaz. Yalan ise münafıklığın kapısı ve temeli kabul edilir. Yalan yere yemin edenlere kıyamet günü en şiddetli azabın uygulanacağı bildirilir.

Gazâlî, gıybeti ele alırken adeta bir cerrah titizliğiyle çalışır. Gıybeti, "kardeşinin, duyduğu takdirde hoşlanmayacağı bir şeyi, arkasından söylemendir" şeklinde net bir şekilde tanımlar. Bunun sadece sözle olmadığını; işaret, ima, göz işareti, yazı, hareket ve hatta birinin kusurunu taklit etmenin dahi gıybet olduğunu belirtir. Gıybeti doğuran 11 temel sebebi listeler ki bu, nefsin psikolojik haritasını çıkarmanın zirvesidir. Bunlar arasında öfkeyi gidermek, arkadaşlara uymak, kendini savunmak, övünmek ve haset gibi motivasyonlar vardır. Tedavisi için her sebebin aksini yapmayı önerir. Örneğin; öfkeyle gıybet edeceksen, Allah'ın (c.c) gazabına uğrayacağını düşün; hasetlik yapacaksan, sevaplarının ona hediye edileceğini bil, gibi...

Pratik Ahlakın Zirvesi

Gazâlî'nin Kitâbü Âfâti'l-Lisân adlı eseri, dilin tehlikelerini sadece fıkhi günahlar listesi olarak sunmaz; aksine, nefs ve şeytanın, hayrı şerle, ibadeti gösterişle nasıl karıştırdığına dair psikolojik ve ahlaki analiz sunar. Gazâlî, insanın nefsini kontrol etmekteki en büyük zaafının dil olduğunu belirterek, kurtuluşu "konuşma sanatında ustalaşmak" yerine "susma sanatında" bulur. Bu, Gazâlî'nin kendi yaşam pratiğinden yani uzlet ve tefekkürden yansıyan bir disiplindir. Mümini sürekli teyakkuzda olmaya, her bir kelimesinin kaydedildiğini ve ahirette bunun hesabını vereceğini bilmeye davet eder.

Peki Gazali, uzlet döneminde kimseyle konuşmadan nasıl "susmanın faziletini" anlamış olabilir?

Gazâlî'nin uzlette "susmanın faziletini" anlaması, sadece kimseyle konuşmamakla ilgili basit bir eylem değildi; bu, derin bir manevi deneyimin ve otokontrolün sonucuydu. Bağdat'ta kürsüdeyken dili, bilgi aktarımı ve tartışma için kullanıyordu. Uzlete çekildiğinde, dile dayalı bu devasa faaliyetin ve dikkatin aniden kesildiğini düşünün. Gazâlî, dışa dönük gayreti (konuşma ve meşguliyet), içe dönük bir kuvvete ve manevi yoğunlaşmaya dönüştürdü. Susmak, zihinsel sessizlik anlamına gelmez; aksine, zihinsel odaklanma demektir. Konuşmanın gürültüsü kesilince, kalbin ve aklın sesleri daha net duyulmaya başlanır. O, vaktini gıybetten, mâlâyâniden veya tartışmadan koruyordu. Vaktini zikir ve ibadete ayırdıkça, bunun getirdiği manevi lezzeti ve huzuru bizzat tattı. Bu huzur, susmanın zorluk değil, ödül olduğunu gösterdi.

Konuşmayınca, dilin tehlikeleri dışarıdan değil, içeriden gözlemlenmeye başlanır. Kişi, konuşma isteğinin kibir mi, kendini ispat etme mi, haset mi olduğunu daha net görür. Gazâlî, susarak bu kötü niyetli dürtülerin kaynağını keşfetmiş oldu. Bir hastalık ne kadar tehlikeliyse, ondan korunma o kadar büyük bir fazilet olur. Gazâlî, on yıl süren inzivasında susmanın getirdiği manevi selâmeti bizzat tatmıştır.

Nihai Ders

Yirminci afet olan "Halkın Yersiz Soruları", Gazâlî'nin tüm düşünce sisteminin bir özetidir. Avamın, Allah'ın sıfatları veya Kur'an'ın harflerinin ezelî olup olmadığı gibi derin kelâmî tartışmalara girmesini dilin âfetlerinden sayar. Ona göre halkın vazifesi, Kur'an'ın hükümleriyle amel etmektir. Bu son bölüm, Gazâlî'nin vefatına kadar süren hayatında ulaştığı olgunluğu gösterir: pratik ahlâk ve kayıtsız şartsız teslimiyet.

Dil Belası, dilin nasıl hem bir cennet anahtarı hem de bir cehennem çukuru olabileceğini gösteren, okuyucuyu kendi nefsiyle yüzleşmeye zorlayan psikolojik bir tahlildir. İmam Gazâlî, bu eseriyle, dilini kontrol edemeyenin, dinini kontrol edemeyeceğini sarsıcı bir netlikle ifade eder. Eser, her Müslümanın defalarca okuması gereken bir nefs terbiyesi klasiğidir. 

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX