Hitit ve Luwi tarihçesi, Anadolu'nun en eski ve köklü Hint-Avrupa dilli topluluklarının iç içe geçmiş hikayesidir. Luviler, Hititlerden daha önce Anadolu'da varlık gösteren, Hitit İmparatorluğu'nun kültürüne, diline ve hiyeroglif yazısına büyük katkı sağlayan "Işık İnsanları" olarak bilinirler.
Hitit-Luwi tarihçesinin temel noktaları şunlardır:
1. Luwi Uygarlığı (MÖ 2000-1400)
Kadim Halk: Luviler, Anadolu'nun bilinen en eski halklarından biri olup, özellikle Batı ve Güney Anadolu'da (Arzava bölgesi) varlık göstermişlerdir.
!!! (Arzava, Geç Tunç Çağı'nda (MÖ 2. binyıl) Batı Anadolu'da, özellikle Göller Bölgesi'nden Ege Denizi kıyılarına (İzmir/Efes civarı) uzanan bölgede hüküm süren Luvi kökenli bir krallıktır.)
Anlamı: Luwi dili ve kültüründe 'luwi' veya 'luw' kelimesi "ışık, pırıltı" anlamına gelir; Luviler "ışık insanı" olarak adlandırılır.
Kültürel Etki: Hititlerin kullandığı hiyeroglif yazı, aslında Luwi diline dayanan bir sistemdir. Mühürlerde ve kaya anıtlarında yaygın olarak kullanılmıştır.
2. Hititlerin Anadolu'ya Gelişi ve İmparatorluk (MÖ 1600'ler)
Köken: Hititler, Hint-Avrupa dil ailesine mensup olup, MÖ 4400-4100 yılları arasında Anadolu'ya gelerek Hattuşaş'ta (Çorum/Boğazkale) merkezlenen bir imparatorluk kurmuşlardır.
Tarihsel Süreç: MÖ 1300'lerin ortalarında, yukarı Mezopotamya'dan Doğu Akdeniz'e kadar uzanan büyük bir imparatorluk seviyesine ulaşmışlardır.
Kurucu Kral: Devletin kurucusu kimi kaynaklarda I. Hattuşili olarak geçerken, Telipinu fermanında Labarna'nın fethinden bahsedilir.
3. Hitit ve Luwi Etkileşimi
Dilsel Bağlantı: Hititçe ve Luvice, Anadolu Hint-Avrupa dilleri ailesinin iki ana koludur. Hititler, resmi yazışmalarda Hititçeyi (Nesice) kullanırken, günlük yaşamda ve hiyerogliflerde Luvicenin etkisi çok güçlüydü.
Kültürel Füzyon: Hititler, Luvi kültürünü imparatorluk sınırlarına entegre etmişler ve Luvi tanrılarını kendi panteonlarına almışlardır.
Tarihsel Kaynaklar (Anal): Hitit kralları, tanrılarına hesap vermek amacıyla "Anal" adı verilen yıllıklar tutarak savaş ve barış durumlarını tarafsız bir şekilde kaydetmişlerdir
4. Batı Anadolu'daki Luwi Varlığı ve Truva
Arzava ve Luviler: Batı Anadolu'da, Hititlere zaman zaman bağlı, zaman zaman isyan eden Arzava krallıkları Luvi kültürüne sahipti.
Truva Savaşı: Bazı araştırmalar, Truva savaşlarının Batı ve Doğu (Hitit/Luwi) dünyası arasındaki çatışmaların bir parçası olduğunu öne sürer.
Hititler, MÖ 1200'ler civarında gizemli bir şekilde tarih sahnesinden çekilse de, Luvi kültürü ve hiyeroglif yazısı, Güney Anadolu ve Suriye bölgesindeki "Geç Hitit Şehir Devletleri"nde varlığını sürdürmeye devam etmiştir.
Karabel kabartması, İzmir Kemalpaşa'da bulunan, M.Ö. 13. yüzyıla tarihlenen ve Batı Anadolu'da Hitit varlığını kanıtlayan en önemli kaya anıtlarından biridir. Luwi savaşçı kabartması olarak bilinen bu eser, Mira Ülkesi Kralı Tarkasnawa'yı tasvir eder ve Hititlerin bölgedeki egemenliğini simgeler.
Karabel Kabartmasının Özellikleri ve Kimliği:
Tarihsel Kimlik: M.Ö. 13. yüzyıl Hitit İmparatorluğu dönemine aittir.
Betimlenen Kişi: Mira Ülkesi Kralı Alantalli'nin oğlu, Kupanta Kuruntiya'nın torunu Tarkasnawa'dır.
Önemi: Ege Bölgesi'nde Hititlerin izini taşıyan tek anıtsal kabartmadır ve Hitit-Luwi kültürünün bir ürünüdür.
Tasvir: Yaklaşık
metre boyutlarındaki niş içinde, sağ omzunda yay, sol elinde kılıç tutan, sağ ayağı ileri atılmış tipik Hitit giysili savaşçı figürüdür.
Yazıt: Figürün yanında Luwi hiyeroglifi ile yazılmış, kralın soyunu ve adını belirten aşınmış bir yazıt bulunur.
Konum: Kemalpaşa-Torbalı yolunun 8. kilometresindeki Karabel Geçidi'nde yer almaktadır.
Tahribat ve Koruma: Ne yazık ki, 3200 yıllık bu tarihi anıt defineciler tarafından matkapla delinerek tahrip edilmiştir
+
Levi, Hz. Yakup'un Lea'dan doğan üçüncü oğludur ve İsrailoğulları'nın on iki kabilesinden biri olan Levi kabilesinin kurucusudur. Tanah'a göre, Mısır'dan çıkış sırasında Tanrı'ya bağlı kalan, Tapınak'ta rahip ve hizmetkâr olarak özel görevler üstlenen kabile bu soydan gelir. Harun ve Hz. Musa, Levi'nin soyundandır.
Anlamı: İbranice "birleşme, katılma" anlamına gelir.
Levi Kabilesi (Leviler): Diğer kabilelerin aksine, Kenan topraklarında belirli bir toprak parçasına sahip olmayıp, ibadet ve tapınak işleriyle görevlendirildiler.
Soyu: Levi'nin üç oğlu (Gerşon, Kehat ve Merari) vardı. Kehat'ın soyundan gelen Harun ve Musa, rahip sınıfını (Kohatitler) oluşturur.
Önemi: Mısır'da Altın Buzağı'ya tapınma olayına katılmayarak Musa'nın kanunlarına sadık kalan kabile oldukları için özel rahip statüsüne sahip olmuşlardır.
Bakara Suresi 31-33. ayetlerde belirtildiğine göre, Allah (c.c.) Hz. Âdem’e varlıkların isimlerini, özelliklerini ve işlevlerini (esma) öğreterek onu ilimle donatmış ve meleklere üstün kılmıştır. Bu olay, insanın yeryüzündeki "halife" olma vasfını, eşyayı anlama, öğrenme ve medeniyet kurma kabiliyetini temsil eder.
MÖ 2. binyıl Küçük Asya tarihi için kritik bir kültürel anıt olarak değerlendirilen bir taştır [1]. Günümüzde bu tür anıtların anlamı üzerine yürütülen tartışmaların yanı sıra, asıl görevin anıtları tarihsel bağlamları içinde anlamak olduğu vurgulanmaktadır.
Daha fazla analiz için Karabel Kabartması üzerindeki tarihsel tartışmaları inceleyen akademik kaynakları (Glatz & Plourde, 2011; Meriç, 2020; Seeher, 2009; Gander, 2022) inceleyebilirsiniz.
İncil ve klasik yazarlar eski Yakın Doğu kültürlerinin isimlerini ve olaylarını koruduğu için, Babilliler, Asurlular ve Mısırlılar asla tamamen unutulmadı. Hititlerle durum oldukça farklıydı: Herodot zamanına gelindiğinde onlar çoktan unutulmuştu ve görünür anıtları başka uygarlıklara atfedilmişti.
"Tarkondemos Mühürü"
1998'de İngiliz Hittitolog ve Hitit hiyeroglifleri uzmanı David Hawkins, yazıtla ilgili okumalarını Anatolian Studies dergisinde yayımladı. Bu nedenle, 19. yüzyıldan beri bilinen ve yanlışlıkla eski bir hükümdar Tarkondemos'a atfedilen rölyefin ve yazılı gümüş mühürün her ikisinin de Batı Anadolu toprakları Mira kralı Tarkasnawa'dan geldiği kabul edilmiştir.
Sözde "Tarkondemos Mühürü"
Bu dava, Hititlerin tarihinin ve kültürünün antik çağlarda zaten unutulduğunu göstermektedir. Hitit büyük krallarının imparatorluğu MÖ 1200'den kısa bir süre sonra çöküp başkentleri Hattuša terk edilip nihayetinde yok edildiğinde, onların tüm anıları da kayboldu.
İncil'deki Ḥittîm
Ancak Eski Ahit, Martin Luther'in Hethiter ("Hititler") olarak çevirdiği Ḥittîm halkına atıfta bulunur. Hititler, Eski Ahit'te, İsraillilerin vaat edilen topraklara girişlerinde bulduğu Amorlar ve Kenanlılar gibi diğer halklarla birlikte anılır. Yaratılış 23'e göre, İbrahim Hebron'da bir Hititten bir mağara satın almış ve Yaratılış 26'ya göre Esav, iki Hitit kadınla evlenmiştir.
İncil'de Hititlere yapılan referanslara rağmen, MÖ 1. binyıldaki İsrailliler, Anadolu Büyük Hititler İmparatorluğu'nu, Asur ve Babil'deki çağdaşları kadar pek hatırlamazlardı.
Heta'nın genel konumu, 1850'lerin başında, Babil ve Asur çivi yazısının MÖ 1100 civarında bir yazıtın genel içeriğini anlamak için yeterince çözüldükten sonra bilim insanları tarafından bilinmeye başlandı. Bu metin, kral Tiglath-pileser'in Ḫatti topraklarına karşı yürüttüğü bir seferden bahsediyordu. Başkenti Karkemiş olduğu için, İncil'den bilinen ve Kuzey Suriye'de Fırat Nehri kıyısında yer aldığı için, Heta veya Ḫatti'nin orada aranması gerektiği açıktı.
Bereits 1812 yılında, İsviçreli kaşif Johann Ludwig Burkhardt, Orta Suriye'nin Hama şehrinden hiyeroglif işaretleriyle işlenmiş taşları görmüş ve tanımlamıştı. Ancak bu işaretlerin görünümü Mısır hiyerogliflerinden tamamen farklıydı. "Hama taşları"nın yanı sıra, 1870'ten sonra benzer birkaç yazıt daha bilinmeye başlandı.
İncil'deki Ḥittîm – Hititler – veya Mısır kaynaklarındaki Hēta ile bir ilişki, yukarıda bahsedildiği gibi Suriye'de yer alan 1879'a kadar tespit edilmedi.
Gezgin bir İngiliz akademisyen olan Edwin John Davis, Ivriz'deki rölyefin her iki figüründe yazılı tabelaların Hama taşlarının işaretleriyle benzerliğini fark etti. Bu gözlemini 1876'da yayımladı – aynı yıl Sayce, Hama taşları ile Heta / Ḫatti toprakları arasındaki bağlantıyı ortaya koydu.Sayce, bu hiyeroglif işaretlerinin Anadolu'nun başka yerlerinde, örneğin 1879'da dikkatini verdiği Karabel rölyefinde de kanıtlandığını gözlemledi. 1880'deki başka bir konferansta, Hitit imparatorluğunun çekirdek alanının Suriye'de değil, Anadolu'da yer aldığı önemli bir sonuca vardı.
1915 tarihli Mitteilungen der Deutschen Orient-Gesellschaft dergisinde ünlü bir makalede, Hititlerin Hint-Avrupa dil ailesine ait olduğunu, yani Yunanca, Latince, Hint-İran, Kelt, Cermen ve Slav dillerinin de dahil olduğu yaygın dil grubuna ait olduğuna dair kanıtlar sunmayı başardı.
Hrozný, Hitit tabletleri üzerine yaptığı çalışmalarda, birçok kelimenin Hint-Avrupa dillerinde iyi bilinen sonlarla örtüşen bitlere sahip olduğunu gözlemlemiştir.
1915’te Bedřich Hrozný’nin o devasa "Watar" (Su) ve "Ezza" (Yemek) deşifresini, kendi dil sancınla (Almanca/Türkçe/Latince) birleştirme_: Latince Ego, Hititçe Ug ve Türkçe Ben/Men arasındaki bağ.
Hrzony, bu çıkarımını Hint-Avrupa dillerinde yaygın olan, çekimlenen adlarda seslilerinin (ablaut, İngilizcedeki sing, sang, sung örneği gibi) ve sessizlerin (r/n) değişmesi gibi özelliklere dayandırarak yaptı. Örneğin "su" anlamına gelen tekil nominatifwatar kelimesi, "suyun" anlamına gelen tekil genitifwedenas olarak çekimlenmekteydi. Hrozny, bu özelliklerin başka bir Hint-Avrupa dilinden alıntılanamayacağını öne sürmüştür.
Ayrıca Eski Saksonca watar ile wātar "su", Latince ego ile ug "I", Latince quisile kuis "who" gibi başka sözcük uyumları da gösterdi.
Doğrulama olarak, Hrozný tapınak hizmetçileri için verilen bir talimattan bir cümleyi alıntıladı ve bu cümle Hittitolojinin ilk tam anlaşılan cümlesi olarak kabul edilebilir:
Logogram (büyük harflerle yazılmış) zaten Mezopotamya çivi yazısından biliniyordu: NINDA = 'ekmek'. Bu nedenle, watar (hece şeklinde yazılmış) kelimesinin 'su' ile özdeşleştirildiği düşünülebilir. -teni ile biten her iki form, ikinci şahıs köplük sunumundaki Eski Hint ve Yunanca fiil sonlarına (Yunanca -te, Eski Hintçe -thana-) benzetiliyordu ve ortaya çıkan ezz(a)- ve ek- fiil köklerinin Latince edere "yemek" ile aqua "su" karşılaştırması görülüyordu.
Meşhur Hitit Güneşi kursunda; iki boğa boynuzu üzerinde duran güneş ve onunla bütünleşmiş üç adet damga yer alır. [Kaynak: 1.1.7] Bu, senin o "İlmi birleştirince ne çıktığı belli" dediğin; Mühendislik, Tıp ve Din birliğinin (Tevhid'in) 5000 yıllık tunç mühürüdür.
Hititçede Tanrı sözü Sümerce ‘dingir’ sözüdür. ‘Dingir’ ise T > D dönüşümüyle ‘Tengri’ sözüdür. ‘Dingir-lim’ ise ‘Tanrım’ demektir. –lim takısı Türkçe ‘benim’, ‘güzelim’, ‘sevgilim’ sözlerinde halen aidiyet belirtmektedir.
Hititçede ‘Ana-Dingir’ Tanrıça demektir. Ana sözü ise en kadim Türkçe kök sözcüklerden biridir. İki farklı sözün bitişmesinden oluşan ‘Anadingir’ Hititçenin bitişken bir dil olduğunu gösteriyor.
Bir diğer örnek ‘Ana-Sal-Lugal’ sözüdür ve anlamı ‘Ana kraliçe’ olmaktadır. Burada ‘Lugal’ sözü kral demek olup ‘Anasal-Lugal’ iki sözcüğün bitişmesinden oluşmuştur. ‘-sal’ takısını ise halen Türkçede ‘kurumsal’, ‘görsel’, ‘sorunsal’ gibi sözlerde kullanıyoruz. Anlamı da ‘ilgili’ demek olup, kurumsal = kurumla ilgili, görsel = görüntü ile ilgili ve sorunsal = sorunlarla ilgili demektir. ‘Anasal’ sözü de ‘analıkla ilgili kişi’ olmaktadır.
Heykel savaşı, tarihsel kişiliklerin, ideolojilerin veya sömürgecilik geçmişinin simgesi olan heykellerin dikilmesi, yıkılması veya tahrip edilmesiyle ortaya çıkan politik ve toplumsal çatışmalardır.
İnsanlar; toplayıcılıktanavcılığa geçerken, köle çalıştırırken, yaşanabilir topraklara göçerken ya da kâr için mal üretirken, eylemleriyle tarihe yön verdiklerini bilmezler.
BİZ TÜRKLER NEDEN GÖÇ ETTİK. 1-Türklerin göçlerinin Ekonomik ve Sosyal Nedenleri: Daha çok hayvancılıkla geçimlerini sağlayan Türkler, kuraklık, salgın gibi tabiî olayların etkisiyle göç etmek zorunda kalmışlardır. Otlakların yetersiz kalması veya nüfusun artması, Türkleri, iklimi ve coğrafyası uygun yeni bölgelere sevk etmiştir. M.S.IV. yüzyıldaki Hun göçlerinde, Orta Asya’da hüküm süren “kuraklık”ın etkili olduğunu biliyoruz.
Selçuk Bey ve Arslan Yabgu’ya bağlı Türkmenlerin Horasan ve Harezm’e göçmeleri veya XI.-XII. yüzyıllarda, Anadolu’nun Selçuklular tarafından fethinde bu durumu görebiliriz.
2-Türklerin Göçlerinin Siyasî Nedenleri: Yabancı kavimlerin baskısı veya kendi aralarındaki egemenlik mücadelesi göçlerin diğer bir sebebidir. Meselâ XI. yüzyıldaki Kitanlar’ın hücumu Türklerin batıya göçlerini beraberinde getirmiştir. Orhun-Yenisey’deki Uygur Devleti’nin 840 yılında yine bir Türk kavmi olan Kırgızlar tarafından ortadan kaldırılması, Kutlu yurt Ötügen’in elden çıkmasıyla sonuçlanmış ve Uygurlar, Turfan, Kansu, Tarım Havzası gibi daha güneydeki bölgelere göç etmek zorunda kalmışlardır. Belki de Uygurların meşhur “Göç” destanı bu olayın anısını taşımaktadır.
Destanda vatanı sembol eden “Kutlu Dağ”ın Çinlilere verilmesi ve Çinliler tarafından dağın parçalanarak Çin’e götürülmesi, ülkede felâket ve kuraklığa sebep olur ve bütün canlı cansız mahlûkat “göç, göç” diye inler. Bu ilâhî emre uyan Uygurlar, Beşbalıg’ın olduğu yere gelerek beş ayrı şehir kurarlar.
ORTA ASYADAN TÜRKLER HANGİ BÖLGELERE GÖÇ ETTİ; Milâttan Önce Türklerin Yayıldıkları Bölgeler: Altay-Sayan dağlarının kuzey-batı kesimlerinde yaşayan Andronovo kültürü insanı, M.Ö.1700’lü yıllarda Altay, Tanrı dağları ve Maverâünnehir’ e kadar olan bölgelere uzanmaktaydı. M.Ö. 1100 yıllarında aynı kültür Çin’in kuzeyindeki Ordos ve Kansu bölgesinde görülmekteydi. M.Ö. IV. yüzyıldan itibaren Hazar ve güney Rusya da Türklerin yaşadıkları bölgeler arasına girmiştir. Bu duruma en iyi örnek önemli bir bölümünü Türk kabilelerinin oluşturduğu, konar göçer, atlı kültüre sahip bir kavimler topluluğu olan İskitler (Sakalar)dir. İskitler, M.Ö . VIII. yüzyılda, Orta Asya’nın Tanrı dağları ile Hazar denizi arasında kalan geniş bozkırlarında yaşarlarken, daha sonra göç ederek, Karadeniz’in kuzeyinde, İtil ve Tuna nehirleri arasındaki düzlüklere yayılmışlardır. M.Ö. VI.-IV. yüzyıllarda Dnyeper ve Dnyester sahasındaki bazı Slâv zümrelerini egemenlikleri altına alan İskitler, Karadeniz’in kuzeyinde varlıklarını M.Ö.II. yüzyıla kadar devam ettirmişlerdir. Aynı sahada bulunan ve M.S. II. yüzyıla kadar Don ve Tuna boylarına kadar uzandıkları bilinen Sarmatlar ile onların içinden çıkan Roksalan ve Yazığların da en azından yönetici sınıflarının Türk olduğu da iddia edilir. Bu kavimler Slâv ve Cermen zümreleri üzerinde derin tesirler bırakmıştır.
Bozkır medeniyeti diye adlandırılan atlı-nomad yaşayışın öncüleri İskitler olmuşlardır. Hun sanatıyla büyük benzerlik gösteren, geometrik şekiller ve hayvan figürlerinin dikkat çektiği İskit sanatı, M.IV. ve III. yüzyıllarda doruk noktasına ulaşmıştır.
Milâttan sonra Türklerin yayıldıkları bölgeler: Türk göçleri bu dönemde batı yönünde gelişmeye başlamıştır. Hunlar Orta Asya’dan, Hindistan’ın kuzeyine ve güney Rusya’ya kadar genişlediler. Bir kısmı Orta Avrupa’ya kadar ilerledi. Sabar, Avar, Bulgar, Peçenek, Uz ve Kuman boyları Hazar ve Karadeniz’in kuzeyi ile Orta Avrupa ve Balkanlara kadar uzandılar. Kalabalık Oğuz boyları X .-XI. yüzyıllarda Maverâünnehir üzerinden İran, Irak, Azerbaycan ve nihayet Anadolu’ya egemen oldular.
Egemenlik altına aldıkları toplumları, kimliklerinden ve geçmişlerinden kopardılar. Topluluk bilincini körelten, insanları dayandığı tarihsel köklerden koparan ve onları geçmişleriyle birlikte yarattıkları değerleri bilmeyen bilinçsiz topluluklar haline getiren yıkıcı karışmalar; insana yabancılaşmanın en belirgin göstergeleridir.
Tarihinden koparılarak, mirasını bilmeyen varis’ler durumuna düşen toplumlar, kolayca kullanıldılar ve alabildiğine sömürüldüler. Türk toplumunda, Batılılaşma adına son ikiyüz yıldır yaşanan bozulma, bu genel gidişin sonuçlarından başka bir şey değildir.
Derinliği Olan Devlet
Bilime, tarihe ve gerçeklere ters düşen bu savlar, başarılı olma olasılığı bulunmayan kaba çarpıtmalardır. Türk kültürü ve sanatı, tarihine uygun düşen ve artık herkesin görebileceği bir derinliğe ve inceliğe sahiptir. Bu gerçek, her geçen gün artarak değişik kökenden bilim adamları tarafından kabul edilmekte, yeni bulgu ve görüşlerle pekişmektedir.
Örneğin, Fransız tarihçi Jean Paul RouxOrta Asya adlı kitabında, Timur dönemini incelerken “Timur Dönemi Rönesansı” ndan söz eder ve bu “Rönesansı” Avrupa Rönesansı’yla kıyaslıyarak şunları söyler: “Timur dönemi Rönesansından söz ettiğimizde, bir dizi düşünce bizi Batı Rönesansına götürüyor. İki kıtada dörtyüz yıl önce ortaya çıkan bu iki rönesans birbiriyle uyuşuyor. Ancak, Batı Rönesansı Antik Çağ kaynaklarına dönerek ortaya çıkarken, Maveraünnehir (Aral’ın güneydoğusu y.n.) ve Afganistan Rönesansı, savaşlardan kaynaklanan durgunluk dönemlerinden sonra, geçmişe geri dönmeden kültürel faaliyetin yeniden canlanmasıdır. Bununla birlikte bu iki rönesansın ortak noktaları vardır. Her ikisi de doruğa ulaşmış ve paylaştıkları düşünceler ve zevkler açısından, birbirine yakınlaşmıştır, birbirlerini kolayca anlamışlardır.” 1
Dünyayı Etkileyen Kültür
Jean Paul Roux’un Batı Rönesansı ile kıyaslanacak kadar ileri bulduğu Timur dönemi, Türk tarihi içinde, kültür ve sanatta nitelikli ürünlerin verildiği parlak evrelerden yalnızca biridir. Orta Asya’da ortaya çıkan, orada gelişip serpilerek geniş alanlara yayılan Türk uygarlığı, pek çok kültürle iç içe geçmiş ve hemen hiçbir toplumda görülmeyen bir yoğunlukla, bu kültürlerle kaynaşmıştır.
Tarihin her döneminde ve neredeyse sonsuz bir çeşitlilikle, kültürleri etkilemiş ya da onlardan etkilenmiş ve sıradışı ilişki yoğunluğu içinde, kimsenin beğenisine, yergisine ya da karşı çıkışına aldırış etmeden, uygarlık tarihinde yerini almıştır.
Hiçbir güç ya da girişim, dünyanın büyük bölümünü etkileyen bu oluşumu yadsıyamadı, yok sayamadı; tarihi mirasını onun elinden alamadı. Ancak, bilimsel olarak değil ama yanlışa dayalı propagandayla bu birikimin bilinçlerden uzak tutulması ya da başkalarına aitmiş gibi gösterilmesi, önemli oranda başarıldı.
Orta Asya Kültürü
Amerikalı tarihçi ve arkeolog Pumpelly’nin, başlangıcını M.Ö.9 bine götürdüğü2 Orta Asya kültürü; 8. binde hayvancılığa, 6.binde maden işçiliğine geçmiş3, son 5 bin 500 yılı kanıtlı olmak üzere tarıma başlamıştı.4
Başka uygarlıklar henüz “ata binmeyi bile bilmezken”, “tahta, deri gibi dayanıksız, madenler gibi dayanıklı malzemeleri işlemiş”, “Toprağı ekip biçmiş” 5, yazıyı ve abeceyi bulmuş ve kentler kurmuştu.6
Kurganlar (tumulus da denilen mezarlar), Orta Asya kültürünün en eski ve önemli ürünleridir. Ural Dağları’ndan Yenisey Nehri dolaylarına dek, tüm Güney Sibirya’da ve Kırgız steplerinde binlerce kurgan bulunmuştur.
Açılan kurganlarda dönemin uygarlığını yansıtan; altın, gümüş, bakır ve demirden yapılmış alet ve süs eşyaları ortaya çıkarılmıştır. Tunç devri kurganlarında bulunan; kılıç, ok ucu, süngü, mızrak, üzengi, miğfer gibi savaş araçları; orak, kayçı (makas), biz, burgu, kazan, tava gibi tarım ve ev eşyaları; küpe, bilezik, düğme, ayna gibi süs aletleri dönemlerini aşan bir gelişkinliğe ve inceliğe sahiptiler.7
Yerleşik Yaşam
Orta Asya’da göçebe boylardan başka, gelişkin bir yerleşik yaşam vardı. Doğa ve iklim koşulları nedeniyle büyük zarar görse de, yok olmayan köy ve kent yaşamı, tarımın ve zanaatcılığın merkezleri olmayı sürdürmüşlerdi. Toprağın üzerinde kalmayı başaran kent yıkıntıları dışında, varlığı bilinen ve bilinmeyen ancak bulunmaları rastlantıya kalan, kum altında pek çok kent bulunmaktadır. Çin’de bulunan ve tarihçileri şaşkına çeviren Terrakota heykellerini barındıran kent, buna bir örnektir.
Kırgız ve Kazakların oturdukları alanın birçok yeri kent kalıntısı ve uygarlık yıkıntılarıyla doludur. Bunların bir bölümü, tarihçiler tarafından saptanan ancak yerleri bulunamayan, yok olmuş kentlerdir. Otrar, Cent, Sağnak, Yangı-Kent, Sürkent, Şelci, Atbaş, Talas, Almalık, Sus, Çağdal, Nuket, Barshan, Cent, Suyap böyle kentlerdir. 8
Son dönemlerde yapılan kazılarla, yalnızca Çin Türkistanı’nda kumlar altında elliden çok, daha önce bilinmeyen kent yıkıntısı bulunmuştur.9 Tarihçi V.A.Ranov yalnızca Gobi Çölü’yle Issıq Köl’e varan bir çizgi üzerinde, 100 kadar yerleşim yerinin yer aldığını ileri sürmüştür.10
Yazı, Resim ve Oymalar
Uygarlığın başlangıcı olarak kabul edilen yazı, “ilk kez Orta Asya’da ortaya çıktı” ve “dünyaya buradan yayıldı.” 11 İlk yazı türlerinden olan resim yazı (hiyeroglif), Asya’da bulundu ve “herhalde Sümerler tarafından Ortadoğu’ya götürüldü.” 12
Uzun dönemler boyunca geliştirilen yazı türleri, dilin seslerini gösteren ve belirli bir sıraya göre dizilmiş harflerin bütününü oluşturan abecenin(alfabenin) bulunmasıyla sonuçlandı. Konuşmaya başladığı aşamalardan beri, resimsel öğeler (piktogramlar) ve taş oymalarla(petroglifler) dillerini yazıya dökmüş olan Türkler; abeceyi, binlerce yılın yarattığı bu birikimin ürünü olarak bulup geliştirdiler.13
Türkçe’nin çok uzun bir süreç içinde oluşması, onu “kolay anlaşılır” ve kolay yazılır kıldı. Kendini her koşulda koruyabilen bir kök sağlamlığı ve sınırsız sayıda sözcük üretme yeteneği kazandırdı. Arapça ve Farsça’ya, Selçuklulardan Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna dek, devletçe tanınan ayrıcalıklara karşın Türkçe, bu sağlamlığa dayanarak kendini korudu; halk dilinde değerinden hiçbir şey yitirmeden yaşadı. Gücü ve canlılığı nedeniyle, Arap harflerinden vazgeçilirken fazla bir zorluk yaşanmadı.
Türkler’in “çadır ve atdan başka bir şeyi olmayan göçebe barbarlar”
Uğur Işılak - Aslımızı Soran Sorsun ; https://www.youtube.com/watch?v=62W-j62xu6k
Eski Mısır mitolojisinden günümüz tıbbına nelerin yansıdığının değerlendirilmesi amaçlanmıştır.
Danimarka’da ortaya çıkarılan yüzlerce sıra dışı disk, yeni bir araştırmaya göre, Taş Devri insanlarının yaklaşık 5.000 yıl önce meydana gelen yıkıcı bir volkanik patlamaya nasıl tepki verdiklerine dair ipuçları ortaya koyuyor.
Bilim adamları, bu küçük, oyulmuş taş eserlerin ilkini 1995 yılında, Kopenhag’ın yaklaşık 180 kilometre güneydoğusundaki Bornholm adasında bulunan Rispebjerg adlı Neolitik bir yerleşim yerinde keşfettiler. Disklerin çoğunda, güneşi simgeleyen merkezi dairelerden yayılan dallı ışınlar oyulmuş olduğundan, arkeologlar bu nesnelere “güneş taşları” adını verdiler. Ancak bazı taşlarda bitkilere veya ekin sıralarına benzeyen motifler de vardı.
2013 ile 2018 yılları arasında, Rispebjerg’in yaklaşık 6,2 mil (10 kilometre) kuzeybatısındaki adadaki başka bir Neolitik yerleşim yeri olan Vasagård’da yapılan kazılarda yüzlerce güneş taşı daha ortaya çıkarıldı. Vasagård güneş taşlarının çoğu yerel şistten yapılmıştı. Bu taşlar aynı dönemde hendeklere yerleştirilmiş ve görünüşe göre kasıtlı olarak gömülmüştü, ancak bilim adamları bunun nedenini bilmiyorlardı.
Almanya’dan alınan tortuları, Almanya ve batı Amerika Birleşik Devletleri’nden alınan ağaç halkalarını ve Grönland buz çekirdeklerindeki don izlerini incelediler ve MÖ 2900 civarında, güneş taşlarının gömüldüğü dönemde yoğun bir iklim soğuması olduğunu tespit ettiler. Bilim adamları 16 Ocak’ta Antiquity dergisinde yayınladıkları makalede, MÖ 2910 yılına ait Grönland ve Antarktika buz çekirdeklerindeki sülfat miktarlarının, bu soğumanın bir volkanik patlamanın ardından gerçekleştiğini gösterdiğini bildirdi.
