İyonlar (MÖ 1200 - MÖ 745)
Anadolu’da kurulan ilkçağ uygarlıkları içinde en gelişmiş ve ileri düzeydedirler. Çünkü;
1- İyonlar, Ön Asya’dan gelen ticaret yollarının bitiş noktasındadırlar ve doğu batı arasında köprü vazifesi görürlerdi.
2- Diğer Anadolu uygarlıklarından etkilenmişlerdir.
3- Tarım ve ticaretle gelişmiş olduklarından bilim ve kültüre ônem vermişlerdir.
4- Şehir devletleri şeklinde yônetilmiş oldukları için serbest düşünce gelişmiştir.
Devlet Yapısı
Ön Asya’dan gelen ticaret yollarının bitim noktasında bir ülke olmaları bilim ve kültür alanında ileri gitmelerinin en önemli nedenidir. İyonlar, sanat alanında da önemli gelişmeler gösterdiler. İyon Nizamı denilen mimari üslubun yaratıcısıdırlar (Artemis tapınağı iyonyalılar’a aittir). İyon tarzında mimarı eserler yarattılar. Tapınaklar, açık hava tiyatroları bu alanda ki en güzel yapıtlardır.
Ticaretin gelişmesi sonucu birçok kültür ile temas kurdular. Ekonominin gelişmesi ve demokrasinin varlığı; fikir hayatı, sanat ve bilim alanında önemli gelişmelere neden oldu. Diyojen, Tales, Anaksimenes, ve Anaksimandros felsefe , matematik ve astronomi bilimlerinin temellerini attılar. Matematikte Pisagor, Coğrafya’da Ksenefon, Tıpta Hipokrat, Felsefe’de Heraklit ve Diojen, Şiirde Homeros ve Tarihte Heredot İyonyalıların en tanınmış bilginleridir..
Tiranlık yönetimi de ilk defa İyon şehirlerinde görülür.
İyonlar, Fenike Alfabesi’nden yararlanarak kendi alfabelerini oluşturdular. İyon şair ve yazarları tarafından kaleme alınan trajedi, komedi ve dramlar günümüze kadar önemlerini korudular. Edebiyatta Homeros destanları önemlidir.
Dini Yapısı
Ön Asya’dan gelen ticaret yollarının bitim noktasında bir ülke olmaları bilim ve kültür alanında ileri gitmelerinin en önemli nedenidir. İyonlar, sanat alanında da önemli gelişmeler gösterdiler. İyon Nizamı denilen mimari üslubun yaratıcısıdırlar (Artemis tapınağı iyonyalılar’a aittir). İyon tarzında mimarı eserler yarattılar. Tapınaklar, açık hava tiyatroları bu alanda ki en güzel yapıtlardır.
Ticaretin gelişmesi sonucu birçok kültür ile temas kurdular. Ekonominin gelişmesi ve demokrasinin varlığı; fikir hayatı, sanat ve bilim alanında önemli gelişmelere neden oldu. Diyojen, Tales, Anaksimenes, ve Anaksimandros felsefe , matematik ve astronomi bilimlerinin temellerini attılar. Matematikte Pisagor, Coğrafya’da Ksenefon, Tıpta Hipokrat, Felsefe’de Heraklit ve Diojen, Şiirde Homeros ve Tarihte Heredot İyonyalıların en tanınmış bilginleridir..
Tiranlık yönetimi de ilk defa İyon şehirlerinde görülür.
İyonlar, Fenike Alfabesi’nden yararlanarak kendi alfabelerini oluşturdular. İyon şair ve yazarları tarafından kaleme alınan trajedi, komedi ve dramlar günümüze kadar önemlerini korudular. Edebiyatta Homeros destanları önemlidir.
YUNAN ŞEHİRLERİ IONİA VE AEOLİS - AİOLİS'İN VE İYONYA'NIN YUNAN ŞEHİRLERİ
İzmir (Smyrne)
Metnin Yunanca versiyonu için buraya tıklayın
Antik yazarlar, İzmir’ in kentinin kuruluşuyla ilgili çeşitli mitlerden bahsetmektedir. Bu mitler onu bazen Amazonlar veya Theseus’ a, bazen Lelegler’ e ve bazen de yine Lidyalılar veya Tantalos’ a bağlar. Şehir, İzmir ismi olan Amazon’ dan adını almıştır. Bugünkü şehrin daha geniş alanındaki en eski yerleşim, Bayraklı denilen banliyö yakınlarında tespit edilmiştir. M.Ö. 3. binyıla tarihlenmektedir ve eski Stravon (M.Ö. 64 – M.S. 24) ve Aelius Aristides (MS 117-199) tarafından bildirilen yerleşim yeri, küçük bir kıyı yarımadasındaydı. Bu noktada, antik çağlarda şimdiki kentin uzandığı ovanın büyük ölçüde denizle kaplı olduğunu vurgulamak gerekir. Bu nedenle ilk yerleşimin bugünkü konumunun kıyıdan 600 metre uzaktadır.
Barışçıl bir şekilde yapılan ilk Yunan yerleşimi 1. binyılın başlarına tarihlenmektedir ve Herodotus’ a göre Aeolian’dır. Kazılar, ani bir kültürel değişim göstermedi, ancak Aeolian’ ın yerini alan İyon çanak çömleğinde kademeli bir artış gösterdi. Yavaş yavaş ve barışçıl bir şekilde şehir İyonyalıların kontrolüne girdi. Yavaş yavaş bölgeye geliyordular ve muhtemelen 20. yüzyılda yakın zamanda keşfedilen ilk suru (M.Ö. 9. yüzyılında) inşa etmişler. Kısa sürede şehir gelişti ve 8. yüzyılın sonunda onun yaklaşık 450 evi vardı ve sakinlerinin Ege Denizi’ nin her iki kıyısıyla ticari ilişkileri vardı. Atina’dan [Dipylus (Διπύλου) tipi] küpler ve komşu Sakız ve Midilli adalarından şarap taşıyan küpler bulundu. İzmir nin arkaik yerleşiminde,7. yüzyılında tarihlendirilen Anadolu ‘nun en eski tapınaklarından biri ortaya çıkarılmıştır. İzmir, bu dönemde koloniler kurmayan gelişen orta büyüklükte bir şehirdi ve M.Ö. 600 civarında Lidya kralı Alyates tarafından yıkıldı. Daha sonra Persler tarafından yeniden yerleşim ve fethedilirken şehir daha sonra M. İskender tarafından kurtarıldı. 5. ve 4. yüzyılında Ege adaları ile daha yoğun ticari hareketlilik ile daha da gelişmiştir.
M.Ö. 688′ de, 23. Olimpiyatta, boks sporundaki ilk antik Yunan olimpiyat şampiyonu, İzmir’ den gelen ünlü ‘pyktis’ (boksör) Onomastos’ du (Ονομαστός). Onomastos, sporun düzenlenmesini kodlayan ilk kişiydi.
M.Ö. 319′ da şehir birkaç kilometre daha güneye, Pagos Tepesi’ nin (Λόφος Πάγου) yamaçlarına taşındı.
Görünüşe göre Büyük İskender’ in, İzmir’ i yeniden kurma fikri varmış ve daha sonra bu fikir, Büyük İskender’ in halefleri olan A’ Antigonus (M.Ö. 382-301) ve Lysimachus (M.Ö. 360-281) tarafından gerçekleştirildi.
İzmir, Bizans döneminde Anadolu’ nun batı kıyılarında önemli bir liman haline geldi. 654 yılında Araplar tarafından yağmalandı, onlar da 672 yılında kısa bir süre işgal ettiler. İdari olarak Trakya Theması’ na ve daha sonra Sisam Theması’na aitti [Thema (Θέμα): Bizans İmparatorluğu’ nun idari bölgeleriydi. Thema’ nınen yüksek siyasi gücü, General tarafından uygulandı]. 11. yüzyılda kısa bir süre için Selçuklu Türklerinin tarafından fethedildi. Depremlerden zararlar nedeniyle suru birkaç kez onarılmıştır. Şehir, 1317′ de geçici olarak Osmanlılar tarafından fethedildi ve 1402′ de Moğol Timurlenk’ in tarafından yağmalandı. Nihayet 1424 yılında Osmanlı İmparatorluğu’ na katıldı.
Yunan halkının köleleştirilmesinin başlangıcından itibaren, ahali, Osmanlı’nın maruz kaldığı zalimce, haksız kölelik ve sert baskı nedeniyle çeşitli şekillerde kendilerini baskıdan kurtarmaya çalıştılar. 1820′ den önce pek çok devrim hareketleri vardı, ancak doruk noktası 1821 yılında Yunan Devrimi idi. Bu hareketler esas olarak çağdaş Yunan Devletinin coğrafi bölgesinde gerçekleşti. Türk yetkililer, bu devrimci girişimlerin intikamını, Türkler tarafından kurtarılmamış bölgelerde: Anadolu’ da, İstanbul’ da ve diğer yerlerde Yunan sivilleri katlederek alıyorlardı.
İzmir’ in Rum Hıristiyan nüfusu, 1922′ nin yıkılmasından önce bile Osmanlılardan çok zarar gördü. Çeşme deniz savaşında (1770 yılında) Rus donanması tarafından Osmanlı donanmasının yok edilmesinden sonra [ada ve anakara Yunanistan’ın çeşitli yerlerinde meydana gelen ve Yunan hakimiyeti altında kalan Yunanlıların isyanı nedeniyle – ‘Orlovika’ (Ορλωφικά) olarak bilinir] bir Müslüman çete intikam için Yunanlıların bir katliamında teslim oldu. Ardından 1000-1500 kişi katledildi. 1797′ de bir Müslüman’ ın öldürülmesi vesilesiyle ve 1821’ de Devrimi’nin başlangıcında Yunanlılara ve diğer Hıristiyanlara yönelik katliamlar gerçekleşti.
Tablo: Ihsan Kus Tursun
1770′ de şehrin Rum unsuru yaklaşık 20.000 kişiydi, 1890′ da 80.000 kişi olduğu tahmin ediliyordu, 1922′ de (yıkılmadan önce) İzmir’ de 80.000 Türk’ e karşı 165.000 Rum yaşıyordu. Egemen dilin Yunanca olması ve şehrin güçlü bir Yunan rengine sahip olması ve ticaretin nispeten gelişmiş olması nedeniyle Osmanlılar tarafından ‘Giaur İzmir’ (=Sadakatsiz İzmir) olarak anılmıştır. 1922 yılına kadar şehir, özel olarak Türklerin ve Yahudilerin yaşadığı ‘Yukarı Mahala’ (Πάνω Μαχαλά) ile Rumlar ve Ermenilerin yaşadığı ‘Aşağı Mahala’ (Κάτω Μαχαλά) olarak ikiye ayrıldı. Aziz Fotini metropol kilisesi, Aziz George kilisesi, Meryemana’ nın vefatı, Vaftizci Yahya, Aziz Catherine, Aziz Tryphon, Aziz Demetrius, Aziz Charalambos, Aziz Vukolos gibi 16 Ortodoks kilisesi vardı. Yukarıda belirtilenlerin hepsinden bugüne kadar ayakta kalanlar, Aziz Vukolos, Vaftizci Yahya, Kutsal Haç ve Aziz Konstantin ve Helen kiliseleridir.
Şehir, yoğun bir kütüphaneye (35.000 cilt) sahip ‘Evanjelik İzmir Okulu’ (erkekler için) ve ‘Merkez Kız Okulu’ (kızlar için) gibi birçok Yunan eğitim kurumuna sahipti. Bugün bu iki kurum da Türk liselerine ev sahipliği yapmaktadır. Ayrıca Yunanlılar ‘Yunan Hastanesi’ veya ‘Aziz Charalambous Hastanesi’, ‘İzmir Çocuk Yuvası’ ve ‘İzmir Yetimhanesi’ ni kurmuşlardı. 20. yüzyılın ortalarından itibaren 10 Yunan matbaası faaliyet gösteriyordu. Orada ‘Amalthea’ (Αμάλθεια’), ‘Υyum’ (Αρμονία’), ‘İyonya’ (Ιωνία’), ‘İlerlemek’ (Πρόοδος), ‘İyonik Gözlemci’ (Ιωνικός Παρατηρητής), ‘Argos’ (Άργος), ‘İyonik Arı’ (Ιωνική Μέλισσα) adıyla gazeteler basılıyordu. Ayrıca ‘Yararlı Bilgi Deposu’ (Αποθήκη των Ωφελίμων Γνώσεων) ve ‘Dünya’ (Kόσμος) adıyla dergiler basılıyordu.
⚠️armoni - Nişanyan Sözlük. Fransızca harmonie “ahenk, ses uyumu” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca ʰarmonía ἁρμονία “uyum, birlik” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca ʰarmós ἁρμός “❗️
2/15 Mayıs 1919′ da, Yunan ordusunun 1. Tümeninin bir kısmı, yerel halkın çılgınca heyecanı arasında İzmir sahiline çıktı. Yunanlılar, Osmanlı’nın uyguladığı acımasız baskı nedeniyle ordunun kurtarıcı olduğuna ınanıyordular. Sevr Antlaşması (28 Temmuz – 10 Ağustos 1920 yılında) ile Yunanistan, İzmir şehrini aldı. Kemal’in, Yunan ordusunun geri çekilmesine ve cephenin çökmesine yol açan son saldırısı Ağustos 1922′ de gerçekleşti. 27 Ağustos’ ta ve ertesi gün Türk ordusunun Nuredin Paşa komutasındaki düzenli birlikleri ortaya çıktı. Vahşetler, soğukkanlı cinayetler, tecavüzler, katliamlar, yağma ve Türk ordusu tarafından şehrin yakılması gerçekleşti.. Kurbanlar arasında İzmir Metropolitan Chrysostomos da vardı. Türklerin lehine bir rüzgarın da yardımıyla yangın, Müslüman ve Yahudi mahalleleri dışında tüm şehri yakıp kül etti. Türk liderliği için Yunanlı İzmir’ in yok edilmesi çok önemliydi. Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğu ordusunun başkomutanı ve askeri danışmanı olan Alman General Otto Viktor Karl Liman’ın (1855-1929) 1914′ ten itibaren Türk hükümetine Yunan unsurunun imhasını bildirdi.
Yaşar: Christos Nikolopoulos, İlahiyatçı – Tarihçi (Bizantinolog)
KAYNAKLAR:
Stark, Freya . Ionia : Tarihsel Bir Araştırma: Mitolojiden Günümüze / Freya Stark ; Çeviren: El. Kalkani . – Atina: Damianos ,
Çarpık . Apanta 14 : Coğrafi Kimlik: Ionia'dan Kilikya'ya / Strabon ; Cactus Filoloji Grubutarafından düzenlenmiştir ; Panos Theodoridistarafından çevrilmiştir . – Atina: Kaktüs , 1994.
Kolektif çalışma . İyonya : Mikroasya'daki Yunanlılar / Toplu proje, Herkos Apostolidis , Standis Apostolidis , Ismeni Kapandais ; fotoğraf : Dora Minaidis , Maria Fakidis . - Atina: Adam - Bergama , 1997.
Mechtidis, Petros S. Ionia : Tarih, kültür ve anıtlar / Petros S. Mehtidiler . – Selanik: Vanias , 2005.
Fotoğraf veren Mikroasya : İyonya, Kapadokya – 1. baskı – Selanik: Tziampiris – Pyramida , 2006.
Boubougiatzi, Evangelia D. İyonya Helenizmi : 20. yüzyıl / Evangelia Boubougiatzi . – 1. baskı – Selanik: Kyriakidi Kardeşler , 2011.
Kasımati, Kula . Smyrna, Büyük Kythira : İyonya'daki Kythiri (18.-20. yüzyıl) / Koula Kasimati . - Atina: Gutenberg - Giorgos & Kostas Dardanos , Kithira Araştırmaları Topluluğu , 2014.
Kontogiannis Pantelis, Küçük Asya Coğrafyası, ülkenin fiziki yapısı, coğrafya, doğal zenginlikler -Yararlı kitapların yayılması Derneği
George Horton, Asya'nın Blight'ı , Bobbs-Merrill Company Yayıncıları, Indianapolis, 1926
Giles Milton, Kayıp Cennet – İzmir 1922, İslam'ın Hoşgörü Şehri'nin Yıkımı , 8 Temmuz 2008'de Basic Books tarafından yayımlandı.
Ernest Hemingway, Bizim Zamanımızda – İzmir Rıhtımı'nda, Simon ve Schuster
Henry Morgenthau, Atina'ya Doubleday, Doran & Company Inc.'e gönderildim .
*****************************************
Adriyatik Denizi
Adriyatik Denizi (İngilizce telaffuz: [eɪdriˈætɪk]), Akdeniz'in bir parçası olan ve İtalya Yarımadası ile Balkan Yarımadası arasında kalan uzun bir körfezdir. Adriyatik, Akdeniz'in en kuzeydeki koludur ve Otranto Boğazı'ndan (İyonya Denizi'ne bağlandığı yer) kuzeybatıya ve Po Ovası'na kadar uzanır. İtalya, Arnavutluk, Hırvatistan, Bosna-Hersek, Slovenya ve Karadağ'ın denize kıyısı bulunmaktadır.
Adriyatik, çoğu doğu kıyısının Hırvat kesiminde yer alan 1.300'den fazla adaya sahiptir. Kuzeyi en sığ, güneyi en derin olmak üzere üç havzaya ayrılmıştır ve maksimum 1.233 metre (4.045 ft) derinliğindedir. Bir su altı sırtı olan Otranto Sill, Adriyatik ve İyonya Denizleri arasındaki sınırda yer almaktadır. Hakim akıntılar Otranto Boğazı'ndan saat yönünün tersine doğu kıyısı boyunca ve batı kıyısı (İtalya) boyunca tekrar boğaza akar. Adriyatik'teki gelgit hareketleri azdır, ancak zaman zaman daha büyük genliklerin meydana geldiği bilinmektedir. Adriyatik'in tuzluluk oranı Akdeniz'den daha düşüktür, çünkü Adriyatik, Akdeniz'e akan tatlı suyun üçte birini bir seyreltme havzası görevi görerek toplar. Yüzey suyu sıcaklıkları genellikle yazın 30 °C (86 °F) ile kışın 12 °C (54 °F) arasında değişir ve Adriyatik Havzası'nın iklimini önemli ölçüde yumuşatır.
Adriyatik Denizi, Mezozoik çağda Afrika levhasından ayrılan Puglia veya Adriyatik Mikroplakası üzerinde yer almaktadır. Levhanın hareketi, Avrasya levhası ile çarpışmasının ardından çevredeki dağ zincirlerinin oluşumuna ve Apenin tektonik yükselmesine katkıda bulundu. Geç Oligosin'de, Adriyatik Havzası'nı Akdeniz'in geri kalanından ayıran Apenin Yarımadası ilk kez oluştu. Adriyatik'te her türlü tortu bulunur ve malzemenin büyük bir kısmı Po ve batı kıyısındaki diğer nehirler tarafından taşınır. Batı kıyıları alüvyonlu veya teraslı, doğu kıyısı ise belirgin karstifikasyon ile oldukça girintilidir. Adriyatik'te denizin karstik habitatlarını ve biyoçeşitliliğini korumak için oluşturulan düzinelerce deniz koruma alanı bulunmaktadır. Deniz, flora ve faunada bol miktarda bulunur, çoğu endemik, nadir ve tehdit altında olan 7.000'den fazla tür Adriyatik'e özgü olarak tanımlanmıştır.
Adriyatik kıyılarında 3.5 milyondan fazla insan yaşamaktadır; bu kıyılarda yer alan en büyük şehirler ise Bari, Venedik, Trieste ve Split'tir. Adriyatik kıyılarındaki ilk yerleşimler Etrüsk, İlirya ve Yunan'dır. MÖ 2. yüzyılda, kıyılar Roma'nın kontrolü altındaydı. Orta Çağ'da, Adriyatik kıyıları ve denizin kendisi, başta Bizans İmparatorluğu, Hırvatistan Krallığı, Venedik Cumhuriyeti, Habsburg Monarşisi ve Osmanlı İmparatorluğu olmak üzere bir dizi devlet tarafından çeşitli derecelerde kontrol edildi. Napolyon Savaşları, Birinci Fransız İmparatorluğu'nun kıyı kontrolünü ele geçirmesi ve İngilizlerin bölgedeki Fransızlara karşı koyma çabasıyla sonuçlandı ve sonunda Doğu Adriyatik kıyılarını ve Avusturya için Po Vadisi'nin büyük bir kısmını güvence altına aldı. İtalya'nın birleşmesinin ardından, İtalya Krallığı doğuya doğru genişlemeye başladı ve bu 20. yüzyıla kadar devam etti. I. Dünya Savaşı ve Avusturya-Macaristan ile Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra, doğu kıyılarının kontrolü Yugoslavya ve Arnavutluk'a geçti. 1990'larda Yugoslavya'nın dağılmasının ardından Adriyatik kıyılarında dört yeni eyalet meydana geldi. İtalya ve Yugoslavya deniz sınırları üzerinde 1975 yılına kadar anlaşmaya vardılar ve bu sınır Yugoslavya'nın ardıl devletleri tarafından tanınmasına karşın, Slovenya, Hırvatistan, Bosna-Hersek ve Karadağ arasındaki deniz sınırları halâ tartışmalıdır. İtalya ve Arnavutluk 1992 yılında deniz sınırları üzerinde anlaştılar.
Balıkçılık ve turizm, Adriyatik kıyılarının tamamında önemli gelir kaynaklarıdır. Adriyatik Hırvatistan'ın turizm sektörü, ekonomik açıdan Adriyatik Havzası'nın geri kalanından daha hızlı büyüdü. Deniz taşımacılığı da bölge ekonomisinin önemli bir koludur. Adriyatik'te her biri yılda bir milyon tondan fazla yük elleçleyen 19 liman bulunmaktadır. Adriyatik'te yıllık kargo cirosuna göre en büyük liman Trieste Limanı iken, yıllık hizmet verilen yolcu bakımından en büyük liman ise Split Limanı'dır.
İsim
Adriyatik isminin etimolojisi, adını muhtemelen su veya deniz anlamına gelen İlirya adurundan alan Etrüsk yerleşim yeri olan Adria ile ilişkilidir.[1] Klasik Antik Çağ'da deniz, Mare Adriaticum veya daha az sıklıkla "yukarı deniz" anlamına gelen Mare Superum olarak bilinmekteydi.[2] Bununla birlikte, iki terim eş anlamlı değildi. Mare Adriaticum genel olarak Adriyatik Denizi'nin Venedik Körfezi'nden Otranto Boğazı'na kadar uzanan genişliğine karşılık gelmektedir. Bu sınır, Roma yazarları tarafından daha tutarlı bir şekilde tanımlandı. Erken Yunan kaynakları, Adriyatik ve İyon denizleri arasındaki sınırı, Venedik Körfezi'nin bitişiğinden Peloponnese'nin güney ucuna, Sicilya'nın doğu kıyılarına ve Girit'in batı kıyılarına kadar çeşitli yerlere yerleştirdi.[3] Mare Superum ise normalde hem modern Adriyatik Denizi'ni hem de Apenin yarımadasının güney kıyılarındaki denizi, Sicilya Boğazı'na kadar kapsıyordu.[4] Bu dönemde Dalmaçya veya Illyricum kıyılarındaki sular için kullanılan bir başka isim de Mare Dalmaticum'du.[5]
Adriyatik Denizinin çevresindeki ülkelerin dillerindeki isimleri şunlardır: Arnavutça: Deti Adriatik; Emilian: Mèr Adriatic; Furlanca: Mâr Adriatic; Yunanca: Αδριατική θάλασσα – Adriatikí thálassa; İstro-Rumence: Marea Adriatică; İtalyanca: Mare Adriatico; Sırp-Hırvatça: Jadransko more, Јадранско море; Slovence: Jadransko morje; Venedikçe: Mar Adriàtico. Sırp-Hırvatça ve Slovencede deniz genellikle sadece Jadran olarak anılır.
Hidroloji
Pürüzsüz İtalyan kıyısı (çok az çıkıntılı ve büyük ada içermeyen), yüzeydeki nispeten tatlı su kütlesinden ve alttaki soğuk ve yoğun su kütlesinden oluşan Batı Adriyatik akımının sorunsuz bir şekilde akmasını sağlar.[29] Karşı kıyıdaki kıyı akıntıları, tırtıklı kıyı şeridi, birkaç büyük ada ve Dinarik Alpleri'nin kıyıya yakınlığı nedeniyle çok daha karmaşıktır. Sonuncusu, deniz ile iç bölge arasında önemli sıcaklık değişimleri yaratır ve bu da yerel jetlerin oluşmasına yol açar.[28] Gelgit hareketi normalde hafiftir ve genellikle 30 santimetre (12 in) altında kalır. Amfidromik nokta, Ancona'nın doğusundaki orta genişlikte yer almaktadır.[30]
Normal gelgit seviyelerinin, elverişli bir ortamda önemli ölçüde arttığı ve kıyı taşkınına yol açtığı bilinmektedir; bu doğal olay en çok İtalya'da, özellikle de Venedik'te acqua alta olarak bilinmektedir. Bu tür gelgitler normal seviyeden 140 santimetre (55 in)'den daha fazla olabilir[31] ve 4 Kasım 1966'da gözlemlenen en yüksek gelgit seviyesi 194 santimetre (76 in)'dir.[32] Bu tür su baskınlarına, Güneş ve Ay'ın aynı hizaya gelmesi, sirokko ile ilgili fırtına dalgalanmaları gibi meteorolojik faktörler[33] ve havzanın geometrik şekli gibi bir dizi faktörün birleşimi neden olur. Üstelik Adriyatik'in uzun ve dar dikdörtgen şekli, havzanın küçük ekseni boyunca salınan su hareketinin kaynağıdır.[34] Son olarak Venedik, kıyı bölgelerinde toprak çökmesi nedeniyle sellere karşı giderek daha savunmasız hale gelmektedir.[35] Adriyatik Denizi'nin başka yerlerinde de sellere neden olan alışılmadık derecede yüksek gelgitler gözlemlenmiş ve son yıllarda Koper, Zadar ve Šibenik kasabalarında da kaydedilmiştir.
Adriyatik'in tüm hacminin, nispeten kısa bir süre olan 3.4±0.4 yıl içinde Otranto Boğazı üzerinden değiş tokuş edildiği tahmin edilmektedir (Örneğin, Karadeniz'in tüm suyunun değişimi için yaklaşık 500 yıl gerekmektedir). Tüm Akdeniz'e yıllık toplam deşarj açısından Po, ikinci sırada yer alırken, onu üçüncü ve dördüncü sırada yer alan Neretva ve Drin takip etmektedir.Adriyatik'e bir diğer önemli tatlı su katkısı ise denizaltı kaynaklarıyla oluşan denizaltı yeraltı suyu deşarjıdır. Adriyatik'teki toplam su akışının %29'unu oluşturduğu tahmin edilmektedir.[42] Denizaltı kaynakları, Izola kasabası yakınlarında açık denizde keşfedilen kaplıcaları içermektedir. Termal kaynak suyu, hidrojen sülfür bakımından zengindir, 22 ila 296 °C (72 ila 565 °F) arasında bir sıcaklığa sahiptir ve belirli ekosistemlerin gelişmesine katkıda bulunmuştur.[43] Akdeniz'e akan tatlı su hacminin üçte birini temsil eden tatlı su girişi[12], Adriyatik'i Akdeniz için bir seyreltme havzası haline getirmektedir.[44] Orta ve Güney Adriyatik Girdapları (SAG) önemli siklonik dolaşım özellikleridir, ilki aralıklı ve ikincisi kalıcıdır. SAG 150 kilometre (93 mil) çapındadır. Adriyatik'ten İyonya Denizi yoluyla Levanten Havzası'na dip su akışına katkıda bulunmaktadır. Bu süreçte Adriyatik Denizi, Doğu Akdeniz'deki derin suların çoğunu üretmektedir.
Adriyatik mikro levha sınırları
Sıcaklık ve tuzluluk oranı
Adriyatik'in yüzey sıcaklığı, genellikle yazın 22 ila 30 °C (72 ila 86 °F), kışın ise 12 ila 14 °C (54 ila 57 °F) arasında değişmektedir. Batı Adriyatik kıyısının kuzey kesimi kışın 9 °C (48 °F)'ye düşmektedir. Kuzey'de uzunlamasına ve Orta ve Güney Adriyatik'te enine eğim ile farklı mevsimsel sıcaklık değişimleri,Adriyatik Denizi'nin kıtasal özelliklerine atfedilir: okyanuslardan daha sığ ve karaya daha yakındır.Özellikle soğuk kış aylarında, deniz buzu Adriyatik'in sığ kıyı bölgelerinde, özellikle Venedik Lagünü'nde, aynı zamanda Tisno'ya kadar (Zadar'ın güneyi) güneydeki izole sığlıklarda da görülebilir. Güney Adriyatik, daha kuzeydeki bölgelere göre kışın yaklaşık 8 ila 10 °C (14 ila 18 °F) daha sıcaktır.Adriyatik'in yıl içindeki tuzluluk değişimi de aynı şekilde belirgindir:38 ile 39 PSU arasında değişmektedir.Güney Adriyatik, Levanten Havzası'ndan daha tuzlu suya maruz kalmaktadır.Bitki örtüsü ve fauna
Adriyatik'in doğası, bol miktarda endemik bitki örtüsüne ve faunaya yol açmaktadır. Hırvatistan Ulusal Biyoçeşitlilik Stratejisi Eylem Planı'na göre, Adriyatik Denizi'nde 7.000'den fazla hayvan ve bitki türünün olduğu tespit edildi. Orta Adriyatik özellikle endemik bitki türlerinde bol miktarda bulunmaktadır ve 535 tanımlanmış yeşil, kahverengi ve kırmızı alg türü mevcuttur.[83] Beş Akdeniz deniz çayırı türünden dördü Adriyatik Denizi'nde yer almaktadır. En yaygın türler Cymodocea nodosa ve Zostera noltii iken, Zostera marina ve Posidonia oceanica nispeten nadirdir.[84]
Adriyatik'in doğu kıyılarında da çok sayıda nadir ve tehdit altındaki tür bulunmaktadır. Batı Adriyatik kıyılarından nispeten daha berrak ve daha az kirlidir, bunun nedeni kısmen deniz akıntılarının Adriyatik'ten saat yönünün tersine akması, dolayısıyla doğu kıyısına daha temiz su getirmesi ve batı kıyılarında giderek artan şekilde kirlenen suyu geri döndürmesidir. Bu sirkülasyon, doğu Adriyatik kıyısındaki ülkelerin biyolojik çeşitliliğine önemli ölçüde katkıda bulunmaktadır. Şişe burunlu yunus yalnızca doğu kıyılarının sularında sık görülür ve Hırvat kıyıları, tehlike altındaki Akdeniz fokları ve deniz kaplumbağalarına sığınak sağlar.[83] Son araştırmalar, bir zamanlar Adriyatik Denizi'nde olduğu düşünülen balinalar ve diğer deniz megafaunalarının göç ettiklerini ve daha büyük ölçeklerde yarı kapalı denizde yaşadıklarını ortaya koydu.[85] Bu canlıların en büyüğü genellikle oluklu balinadır.[86] Dişli balinaların en büyüğü olan ispermeçet balinası da[87] göç eder, ancak yüzgeç balinalarından daha az yaygındır ve bunu Cuvier gagalı balinaları takip eder.[85] Büyük camgözler[88] ve manta vatozları denize göç eden bazı göçmen türleridir.[89][90][91] Kuzey Atlantik buzul balinaları, Atlantik gri balinaları ve kambur balinalar gibi soyu tükenmiş türlerin tarihsel varlıkları da speküle edildi.[92]
Özellikle Kuzey Adriyatik, endemik balık faunası açısından zengindir.[12] Adriyatik Denizi'ne kıyısı olan yalnızca bir veya iki ülkede yaklaşık otuz balık türü bulunmaktadır. Bunlar özellikle kıyı veya denizaltı topoğrafyasının karst morfolojisine bağlıdır veya buna bağlıdır. Bu, yeraltı yaşam alanlarını, karst nehirlerini ve tatlı su kaynaklarının çevresindeki alanları içermektedir.[93] Adriyatik kıyılarına ve adalarına endemik olduğu bilinen 45 alt tür mevcuttur. Adriyatik'te, Akdeniz taksonlarının yaklaşık %70'ini temsil eden ve Adriyatik'e endemik olan en az 7 tür ile en az 410 balık türü ve alt türü bulunmaktadır. Altmış dört bilinen tür, büyük ölçüde aşırı avlanma nedeniyle yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır.
&
İlirya
İlirya veya İllirya (Grekçe: Ιλλυρια, Arnavutça: Iliria; Sırpça ve Makedonca: Илирија; Boşnakça: Ilirija; Latince: Illyricum), antik çağda İlirler adı verilen boyların Balkan Yarımadası'nın batısında, Adriyatik Denizi'nin genel olarak Dalmaçya kıyılarında kurulmuştur.
Günümüz Karadağ'ı İlirya'nın bir parçasıydı ve Hint-Avrupa dilini konuşan İliryalılar yaşıyordu. İlirya krallığı, İliryo-Roma Savaşlarında Roma Cumhuriyeti tarafından fethedildi ve bölgeyi İlirya eyaletine (daha sonra Dalmaçya ve Praevalitana'ya) dahil etti.
İlirlerin bilinen ilk hükümdarları Bardyllis olup MÖ 4. yüzyılda hüküm sürmüştür. En önemli kentleri Lissus (Bugünkü Arnavutluk'ta Leş ve Epidamnustır. (Bugünkü Arnavutluk'ta Dıraç) MÖ 335 yılında Makedonya Kralı Perdiccas III, İlirya'ya saldırmış ve saldırıda ölmüştür. Fakat daha sonra Büyük İskender'in babası II. Filip, İlirleri yenilgiye uğratmış ve kendi kontrol alanını Ohri Gölü'ne değin genişletmiştir. Daha sonra İskender'in döneminde de egemenlik altında tutulan İlirler, onun ölümünden sonra tekrar kendi krallıklarını kurmuşlardır. Bugünkü İşkodra'ya kadar ilerleyerek Hersek ve Karadağ'ın bir bölümünü de ele geçirmişlerdir.
İlir bölgesine daha sonra Romalılar son vererek bölgeyi bir eyalet olarak düzenlemişlerdir. Roma İmparatorluğu'nun bölünmesi ve kavimler göçü sonrası İlirya, Güney Slavlarının işgaline uğramış, yayılma alanı olmuştur.
Dalmaçya
Dalmaçya (Hırvatça: Dalmacija, Sırp-Hırvatça telaffuz: [dǎlmaːt͡sija]), Hırvatistan (çoğunluk) ve Karadağ (azınlık) Adriyatik Denizi kıyısında yer alan güney bölgesine verilen isimdir.
En büyük ve merkez kenti Hırvatistan'ın 2. büyük şehri olan Split (merkezi Split şehri olan bölge nüfusu 470.000), Zadar Bölgesi (merkezi Zadar şehri olan bölge nüfusu 200.936), Šibenik-Knin Bölgesi (merkezi Şibenik şehri olan bölge nüfusu 110.000), Dubrovnik-Neretva bölgesi (merkezi Dubrovnik şehri olan bölge nüfusu 122.870), Kotor (Karadağ) (nüfus 20.000) bölge ve kentleridir.
Ünlü Dalmaçya köpeği de Dalmaçya bölgesinden gelmektedir. Akdeniz iklimindeki bölge güneyde Adriyatik-Akdeniz, kuzeyde Adriyatik Alp dağları ile çevrilidir. Bölge Hırvatistan'ın İstria bölgesinden Karadağ'ın Kotor Körfezine kadar uzanır.
Başlıca adaları
Brač (Akdeniz'in 22. ve Hırvatistan 3. büyük adası Dalmaçya'nın 1. Büyük adası, yüzölçüm: 394,57 km2), Dugi, Ugljan, Pašman, Hvar, Korčula, Vis, Lastovo and Mljet'dir.
Irmaklar
Irmakları Zrmanja, Krka, Cetina ve Neretva dır.
&
Dalmaçya (eyalet)
Dalmaçya, Antik bir Roma eyaleti. Bölge adını bir ihtimale göre MÖ 1. binyıl'da Adriyatik kıyılarında yaşamış bir İlliryalı kabile olan Dalmataelerden almıştır.
Tarihi
Bölge, MÖ 4. yüzyıldan MÖ 220 ve MÖ 168 yılları arasındaki İllirya Savaşlarına kadar geçen sürede[1]İllirya Krallığının kuzey toprakları olarak varlığını sürdürür. Bu tarihten sonra Roma Cumhuriyeti Neretva nehrinin güneyinde kalan toprakları kendi himayesine almıştır. Neretva'nın kuzeyinde kalan topraklar MÖ 37-32 yılları arasında Illyricum eyaleti kurulanan kadar geçen sürede yavaş yavaş Roma topraklarına katılmıştır.
Dalmaçya bir süre Roma Cumhuriyeti olan Illyricum eyaletinin sınırlarına dahil edilmiştir. 6 ve 9 yıllarında Dalmaçyalıların Pannonianyalılarla beraber Romaya karşı giriştikleri isyan hareketi 10 yılında bastırılmış ve Illyricum eyaletinin toprakları Pannonia ve Dalmaçya adlarıyla iki farklı eyalet olarak yeniden düzenlenmiştir. Dalmaçya eyaletinin sınırları tüm Dinar Alplerini ve Adriyatiğin doğu kıyılarını içine alacak şekilde genişletilmiştir. Dalmaçya, Roma İmparatoru Diocletianus'un doğum yeridir.[2]
Tarihçi Theodor Mommsen, (Roma İmparatorluğunun eyaletleri adlı kitabında) Dalmaçyalıların tam olarak Romanize olduğunu ve dördüncü yüzyıldan itibaren Latince konuşmaya başladıklarını yazar. Ancak bu dönemden ele geçirilen tarihi buluntuların analizi bu Romanizasyon işleminin daha seçici olduğunu ortaya koyar. Kıyı ve iç bölgelerdeki kent merkezlerinin tamamı Romanize olmuşken taşrada durum tamamıyla farklıdır. İlliryalılar benzer bir Romanizasyon baskısı ile karşı karşıya kaldıkları halde kendi yerel dillerini konuşmaya ve kendi tanrılarına tapınmaya devam etmişlerdir.
Batı Roma İmparatorluğunun 476 yılında yıkılması ve kavimler göçünün başlamasıyla bölge 535 yılına kadar Gotlar tarafından yönetilmiş ve bu tarihten itibaren de I. Justinianus tarafından Bizans İmparatorluğu topraklarına katılmıştır.
XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Selam 🙋🏼♀️Hallo
*Hemsire (1-2-3-/∞) &Otodidaktik Araştırmaci Yazar.
Cahil bilmenin,Alim anlamanin pesindedir.-S.O